કયા ધર્મના ઉપવાસ હોય છે સૌથી કઠિન? : જાણો હિન્દુ, મુસ્લિમ, જૈન અને અન્ય ધર્મોમાં શું છે પરંપરા

વર્તમાનમાં રમઝાનનો પવિત્ર મહિનો ચાલી રહ્યો છે અને વિશ્વભરમાં શ્રદ્ધાળુઓ રોજા રાખી રહ્યા છે. જોકે, માત્ર ઇસ્લામ જ નહીં, પરંતુ દુનિયાના લગભગ તમામ મુખ્ય ધર્મોમાં ઉપવાસને આધ્યાત્મિક શુદ્ધિ માટેનું એક સબળ માધ્યમ માનવામાં આવે છે. દરેક ધર્મમાં વ્રત રાખવાના પોતાના આગવા નિયમો, પદ્ધતિઓ અને મહત્વ છે. શારીરિક ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ મેળવવા અને આત્માને પરમાત્મા સાથે જોડવા માટે કરવામાં આવતા આ ઉપવાસોમાં કયા ધર્મની પરંપરા સૌથી કઠોર છે? ચાલો વિગતે સમજીએ.

જૈન ધર્મમાં તપ અને ઉપવાસની કઠોરતા

જૈન ધર્મમાં ઉપવાસને આત્મ-અનુશાસન અને કર્મોની નિર્જરા સાથે જોડવામાં આવે છે. અહીં ઉપવાસના નિયમો અત્યંત કઠિન હોય છે, જેનો મુખ્ય હેતુ શારીરિક સુખ-સુવિધાઓ પ્રત્યેનો મોહ ત્યાગવાનો છે.

• સંથારા: આ પ્રથા સૌથી કઠોર માનવામાં આવે છે, જેમાં જીવનના અંતિમ તબક્કે વ્યક્તિ સ્વેચ્છાએ અન્ન અને જળનો ત્યાગ કરીને મૃત્યુને વરે છે.

• ચૌવિહાર: આમાં સૂર્યાસ્ત પહેલા ભોજન અને પાણી ગ્રહણ કરી લેવામાં આવે છે અને બીજા દિવસે સૂર્યોદય પછી જ જળ લેવાય છે.

• પર્યુષણ: આ પર્વ દરમિયાન શ્રદ્ધાળુઓ 8 થી 10 દિવસ સુધી માત્ર ઉકાળેલું પાણી પીને કઠોર તપસ્યા કરે છે.

હિન્દુ ધર્મમાં વ્રત અને વૈવિધ્ય

હિન્દુ ધર્મમાં વ્રતની પરંપરા ક્ષેત્ર અને દેવી-દેવતાઓ મુજબ બદલાતી રહે છે. કેટલાક વ્રત સાંકેતિક હોય છે, તો કેટલાક અત્યંત કઠિન હોય છે.

• નિર્જલા એકાદશી: આ વ્રત સૌથી અઘરું ગણાય છે, જેમાં આખો દિવસ અને રાત પાણીના એક ટીપા વગર રહેવાનું હોય છે.

• છઠ અને કરવા ચોથ: આ વ્રતોમાં પણ મહિલાઓ લાંબા સમય સુધી નિર્જળ રહીને પૂજા અર્ચના કરે છે.

• નવરાત્રિ: નવ દિવસ સુધી ચાલતા આ ઉપવાસમાં ઘણા ભક્તો માત્ર ફળાહાર અથવા એકટાણું કરીને શ્રદ્ધા પ્રકટ કરે છે.

ઇસ્લામમાં રોજાનું મહત્વ

ઇસ્લામમાં રોજા રાખવા એ પાંચ મુખ્ય સ્તંભોમાંથી એક છે. રમઝાનના પવિત્ર માસ દરમિયાન મુસ્લિમો સૂર્યોદય (શહેરી) થી સૂર્યાસ્ત (ઈફ્તાર) સુધી અન્ન અને જળનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરે છે. ચંદ્ર કેલેન્ડર મુજબ 29 કે 30 દિવસ સુધી આ પરંપરા સખત રીતે પાળવામાં આવે છે, જે સંયમ અને ગરીબો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ શીખવે છે.

ઈસાઈ ધર્મમાં ઉપવાસની પદ્ધતિ

ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ઉપવાસ પશ્ચાતાપ અને નમ્રતાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે.

• લેન્ટ: ઇસ્ટરના 40 દિવસ પહેલા આ ગાળો શરૂ થાય છે. આ દરમિયાન ઘણા ખ્રિસ્તીઓ પોતાની મનપસંદ વાનગીઓ કે મોજશોખનો ત્યાગ કરે છે.

• બ્લેક ફાસ્ટ: આ એક જૂની અને કઠોર પરંપરા હતી, જેમાં શ્રદ્ધાળુઓ દિવસમાં માત્ર એક જ વાર સાંજે ભોજન લેતા હતા અને માંસ, દૂધ કે ઈંડા જેવી વસ્તુઓથી દૂર રહેતા હતા.

શીખ ધર્મનો દૃષ્ટિકોણ

બાકીના ધર્મો કરતા અલગ, શીખ ધર્મમાં ઉપવાસને આધ્યાત્મિકતા માટે અનિવાર્ય માનવામાં આવતો નથી. શીખ ગુરુઓની શિક્ષા મુજબ, શરીરને ભૂખ્યું રાખવાથી આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ થતી નથી. શીખ દર્શન 'સેવા' અને 'સિમરન' પર વધુ ભાર મૂકે છે. આ ધર્મમાં સંતુલિત આહાર લેવો અને લંગર દ્વારા જરૂરિયાતમંદો સાથે ભોજન વહેંચીને જમવું એ સૌથી મોટી ભક્તિ ગણાય છે.

આમ, દરેક ધર્મ પોતાની રીતે સંયમ અને ભક્તિના પાઠ ભણાવે છે, જેમાં જૈન અને હિન્દુ ધર્મના કેટલાક વ્રતો શારીરિક રીતે સૌથી વધુ કઠિન સાબિત થાય છે.