RBI Dollar Swap Facility: ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)એ રૂપિયાને મજબૂત બનાવવા અને દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Forex Reserves)માં વધારો કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. સેન્ટ્રલ બેંકની 'સ્વૈપ ફેસિલિટી' (Swap Facility) યોજનાને જબરદસ્ત પ્રતિસાદ મળ્યો છે અને તેના કારણે અત્યાર સુધીમાં 17.1 અબજ ડોલરથી વધુની વિદેશી મુદ્રા દેશમાં આવી છે. જો ઓવરસીઝ બોરોઈંગ અને એક્સટર્નલ કમર્શિયલ બોરોઈંગ (ECB)ને પણ તેમાં ઉમેરવામાં આવે તો કુલ 20.7 અબજ ડોલર ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં આવ્યા છે. આ સમાચાર માત્ર બેંકો કે અર્થશાસ્ત્રીઓ માટે જ મહત્વના નથી, પરંતુ તેની સીધી અસર સામાન્ય લોકોના રોજિંદા જીવન પર પણ પડી શકે છે. કારણ કે જ્યારે દેશ પાસે પૂરતા પ્રમાણમાં ડોલરનો ભંડાર હોય છે ત્યારે રૂપિયો વધુ સ્થિર રહે છે, આયાતનો ખર્ચ નિયંત્રણમાં રહે છે અને પેટ્રોલ-ડીઝલથી લઈને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સહિત અનેક વસ્તુઓના ભાવ પર સકારાત્મક અસર જોવા મળે છે. એટલે કે RBIનું આ પગલું લાંબા ગાળે મોંઘવારીને કાબૂમાં રાખવામાં પણ મદદરૂપ બની શકે છે.
RBIની સ્વૈપ ફેસિલિટી શું છે?
RBIએ જૂન મહિનામાં બેંકો માટે ખાસ સ્વૈપ ફેસિલિટી શરૂ કરી હતી. આ યોજના હેઠળ બેંકો પોતાની પાસે રહેલા ડોલર RBIને જમા કરાવે છે અને તેના બદલામાં એટલી જ કિંમતના રૂપિયા મેળવે છે. આ વ્યવસ્થામાં RBI બેંકોને ખાતરી આપે છે કે, જ્યારે ભવિષ્યમાં તેઓ ફરી ડોલર પાછા લેવા માંગશે ત્યારે તેમને તે જ એક્સચેન્જ રેટ પર ડોલર પરત મળશે, જે દરે તેમણે RBIને ડોલર જમા કરાવ્યા હતા. તેથી રૂપિયાના ભાવમાં વધઘટ થવા છતાં બેંકોને કોઈ નુકસાન થતું નથી.
FCNR(B) યોજના કેવી રીતે કામ કરે છે?
FCNR(B) એટલે Foreign Currency Non-Resident (Bank) ડિપોઝિટ. આ યોજના હેઠળ વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો (NRI) અથવા અન્ય વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બેંકોમાં ડોલર સહિત વિદેશી ચલણમાં ડિપોઝિટ કરે છે. બેંકો આ ડોલર RBIને સોંપે છે અને બદલામાં રૂપિયા મેળવે છે. કારણ કે ભારતીય બેંકો લોન રૂપિયામાં આપે છે, તેથી તેમને વધુ લિક્વિડિટી મળે છે અને તેઓ સરળતાથી ગ્રાહકો તથા ઉદ્યોગોને લોન આપી શકે છે. જ્યારે ભવિષ્યમાં બેંકોને ફરી ડોલરની જરૂર પડે છે ત્યારે તેઓ રૂપિયા આપીને RBI પાસેથી ડોલર પાછા મેળવી શકે છે.
આ પણ વાંચો: શેરબજારમાં આજે ભારે હલચલ! : સેન્સેક્સ-નિફ્ટીમાં સપાટીની વચ્ચે રોકાણકારોની નજર આ મોટા શેરો પર
બેંકોને શું ફાયદો થાય છે?
આ યોજનાનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે બેંકોને એક્સચેન્જ રેટમાં વધઘટની ચિંતા રહેતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, જો બેંકે આજે 1 ડોલર RBIને આપ્યો હોય અને તે સમયે ડોલરનો ભાવ 85 રૂપિયા હોય, તો ભવિષ્યમાં ડોલરનો ભાવ 90 રૂપિયા થઈ જાય છતાં RBI બેંકને એ જ 85 રૂપિયાના દરે ડોલર પરત આપશે. આથી બેંકો કરન્સી રિસ્કથી બચી જાય છે અને તેમને રૂપિયામાં વધુ લોન આપવાની તક મળે છે.
દેશમાં કુલ 20.7 અબજ ડોલર આવ્યા
RBIના આંકડા મુજબ અત્યાર સુધીમાં:
FCNR(B) સ્વૈપ ફેસિલિટી દ્વારા 17.1 અબજ ડોલર
ઓવરસીઝ બોરોઈંગ દ્વારા 1.97 અબજ ડોલર
એક્સટર્નલ કમર્શિયલ બોરોઈંગ (ECB) દ્વારા 1.34 અબજ ડોલર
એમ કુલ 20.7 અબજ ડોલર ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં આવ્યા છે, જેના કારણે દેશના ફોરેક્સ રિઝર્વને મજબૂતી મળી છે.
સામાન્ય લોકોના ખિસ્સા પર કેવી પડશે અસર?
RBIની આ યોજના દ્વારા દેશમાં વધુ ડોલર આવવાથી ભારતીય રૂપિયાને ટેકો મળે છે અને તેનું મૂલ્ય સ્થિર રહે છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઇલ, ગેસ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી અને અન્ય અનેક વસ્તુઓ વિદેશમાંથી ડોલરમાં ખરીદે છે. જો રૂપિયો નબળો પડે તો આ તમામ આયાત મોંઘી બને છે. પરંતુ રૂપિયો મજબૂત રહે તો આયાતનો ખર્ચ વધતો નથી, જેના કારણે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર દબાણ ઘટે છે. સાથે જ પરિવહન ખર્ચ અને ઉત્પાદન ખર્ચ નિયંત્રણમાં રહેતાં મોંઘવારીમાં વધારો થવાની શક્યતા પણ ઓછી થાય છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, RBIની આ યોજના દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડારને મજબૂત બનાવે છે અને તેની આડકતરી અસર સામાન્ય લોકોના રસોડાના બજેટથી લઈને દૈનિક જીવનના ખર્ચ સુધી જોવા મળી શકે છે.
રૂપિયાને મજબૂત બનાવવા RBIનું વ્યૂહાત્મક પગલું
અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા અને ડોલરની મજબૂતાઈ વચ્ચે ભારત માટે ફોરેક્સ રિઝર્વ વધારવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. સ્વૈપ ફેસિલિટી જેવી વ્યવસ્થા RBIને કરન્સી માર્કેટમાં સ્થિરતા જાળવવામાં મદદ કરે છે અને ભવિષ્યમાં જો રૂપિયામાં દબાણ વધે તો પણ સેન્ટ્રલ બેંક પાસે પૂરતી વિદેશી મુદ્રા ઉપલબ્ધ રહે છે. આ કારણે આ યોજના માત્ર બેંકો માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા અને સામાન્ય ગ્રાહકો માટે પણ લાંબા ગાળે ફાયદાકારક માનવામાં આવી રહી છે.
