ભારત હાલમાં અમેરિકા સાથે વેપાર સમજૂતીની વાટાઘાટોમાં વ્યસ્ત છે, જ્યારે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર 1 ઓગસ્ટ, 2025થી ઘણા દેશોની આયાત પર ભારે નવા ટેરિફ લાગુ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. આ સમયે, ‘સેન્ક્શનિંગ રશિયા એક્ટ 2025’ નામનું એક દ્વિપક્ષીય બિલ, જેનું નેતૃત્વ સેનેટર્સ લિન્ડસે ગ્રેહામ અને રિચર્ડ બ્લુમેન્થલ કરી રહ્યા છે, રશિયન તેલ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનો ખરીદતા દેશો, જેમાં ભારત અને ચીનનો સમાવેશ થાય છે, તેમના પર 500% જેટલા ઊંચા ટેરિફ લાદવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. આ બિલનો હેતુ રશિયાને આર્થિક રીતે અલગ-થલગ કરવાનો અને યુક્રેન યુદ્ધના સંદર્ભમાં મોસ્કોને શાંતિ વાટાઘાટો માટે દબાણ કરવાનો છે. જોકે, આ પગલું ભારત અને ચીન જેવા મુખ્ય ભાગીદારો સાથે રાજદ્વારી અને આર્થિક તણાવ પેદા કરી શકે છે, ખાસ કરીને જ્યારે ભારત અમેરિકા સાથે વેપાર સમજૂતીની વાટાઘાટો કરી રહ્યું છે.
સેન્ક્શનિંગ રશિયા એક્ટ 2025: શું છે આ બિલ?
‘સેન્ક્શનિંગ રશિયા એક્ટ 2025’ એપ્રિલ 2025માં રિપબ્લિકન સેનેટર લિન્ડસે ગ્રેહામ અને ડેમોક્રેટ સેનેટર રિચર્ડ બ્લુમેન્થલ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ રશિયાના વૈશ્વિક ઊર્જા વેપાર પર પ્રતિબંધ લાદવાનો છે, જેમાં રશિયન મૂળના તેલ, ગેસ, યુરેનિયમ અને પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનોની આયાત કરતા દેશો પર 500% ટેરિફ લાદવાનો સમાવેશ થાય છે. આ બિલ રશિયન કંપનીઓ, રાજ્ય સંસ્થાઓ અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પર પણ પ્રતિબંધો લાદે છે. ગ્રેહામે એબીસી ન્યૂઝને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં જણાવ્યું હતું, “જો તમે રશિયાથી ઉત્પાદનો ખરીદો છો અને યુક્રેનની મદદ નથી કરતા, તો તમારા ઉત્પાદનો પર અમેરિકામાં 500% ટેરિફ લાગશે. ભારત અને ચીન પુટિનનું 70% તેલ ખરીદે છે, જે તેમની યુદ્ધ મશીનરીને ચાલુ રાખે છે.”
ભારતની રશિયન તેલ પર નિર્ભરતા
ભારતે 2022થી રશિયન તેલની આયાતમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે, જે યુક્રેન આક્રમણ બાદ પશ્ચિમી પ્રતિબંધોને કારણે ડિસ્કાઉન્ટ પર ઉપલબ્ધ થયું હતું. મે 2025માં, ભારત રશિયન ફોસિલ ઇંધણનો બીજો સૌથી મોટો ખરીદદાર હતો, જેણે €4.2 બિલિયનનું ઇંધણ ખરીદ્યું હતું, જેમાંથી 72% ક્રૂડ ઓઇલ હતું. 2025માં, ભારતે રશિયન ઉરલ્સ ઓઇલના 80% દરિયાઈ માર્ગે ખરીદ્યા, જેમાં રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ અને નયારા એનર્જી લિમિટેડે 45% હિસ્સો ખરીદ્યો. ભારતે 2024-25ના નાણાકીય વર્ષમાં રશિયા સાથેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર $68.7 બિલિયન સુધી પહોંચાડ્યો, જે પ્રી-પેન્ડેમિક $10.1 બિલિયનથી નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે.
ભારતના વિદેશ મંત્રી સુબ્રહ્મણ્યમ જયશંકરે રશિયન તેલની ખરીદીને રાષ્ટ્રીય ઊર્જા સુરક્ષાના હિતમાં કાયદેસર ગણાવી છે. જોકે, આ બિલના અમલીકરણથી ભારતના ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ્સ અને આઇટી સેવાઓ જેવા નિકાસ ક્ષેત્રો પર 500% ટેરિફની અસર પડી શકે છે, જે અમેરિકા ભારતનું પ્રાથમિક નિકાસ બજાર છે.
અમેરિકા-ભારત વેપાર વાટાઘાટો
ભારત અને અમેરિકા ફેબ્રુઆરી 2025થી મર્યાદિત વેપાર સમજૂતી પર વાટાઘાટો કરી રહ્યા છે, જેનો ઉદ્દેશ 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને $500 બિલિયન સુધી વધારવાનો છે. આ વાટાઘાટોમાં ઓટો ઘટકો, સ્ટીલ અને કૃષિ ઉત્પાદનો પર આયાત ડ્યૂટી અંગે મતભેદો ઉભા થયા છે. ભારતે અમેરિકાના 26% વધારાના ટેરિફમાંથી મુક્તિ મેળવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે, જ્યારે અમેરિકા ભારત પાસેથી કૃષિ અને ડેરી ક્ષેત્રોમાં ડ્યૂટીમાં રાહતની અપેક્ષા રાખે છે.
ભારતે ખાસ કરીને ડેરી ક્ષેત્રમાં, જે 80 મિલિયનથી વધુ નાના ખેડૂતોને રોજગારી આપે છે, કોઈપણ સમાધાન ન કરવાનું નક્કી કર્યું છે. ટ્રમ્પે 2 એપ્રિલે 26% ટેરિફની જાહેરાત કરી હતી, જેને 9 જુલાઈ સુધી સ્થગિત કરવામાં આવી હતી, અને તેમણે સૂચવ્યું હતું કે ભારત જો અમેરિકન કંપનીઓ માટે બજાર ખોલશે તો ઓછા ટેરિફ સાથે સમજૂતી થઈ શકે છે. ટ્રમ્પે કતારમાં એક બિઝનેસ ફોરમમાં દાવો કર્યો હતો કે ભારતે “શૂન્ય ટેરિફ” ઓફર કરી છે, જોકે ભારત સરકારે આ અંગે તાત્કાલિક કોઈ પ્રતિસાદ આપ્યો નથી.
ટ્રમ્પનું વલણ અને રાજદ્વારી અસરો
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે આ બિલને સમર્થન આપ્યું છે, જેની પુષ્ટિ તેમણે ગોલ્ફ રમતી વખતે ગ્રેહામને કરી હતી, જણાવીને કે “હવે તમારું બિલ આગળ લાવવાનો સમય છે.” ટ્રમ્પે કેબિનેટ બેઠક દરમિયાન જણાવ્યું હતું, “આ બિલ પસાર થવું અને રદ થવું એ મારા વિકલ્પ પર છે, અને હું તેને ખૂબ જ ગંભીરતાથી જોઈ રહ્યો છું.” જોકે, વ્હાઇટ હાઉસે અગાઉ આ બિલની ભાષાને “શાલ” થી “મે” માં બદલીને તેને વધુ વૈવિધ્યપૂર્ણ બનાવવાનું દબાણ કર્યું હતું, જેથી પ્રતિબંધો લાગુ કરવાનું વૈકલ્પિક રહે.
આ બિલમાં યુક્રેનને સમર્થન આપતા દેશો માટે છૂટનો પ્રસ્તાવ પણ છે, જે યુરોપીયન સાથીદારોની ચિંતાઓને દૂર કરવાનો પ્રયાસ છે. ભારત, જે યુક્રેનને સીધી સૈન્ય સહાય આપતું નથી, તે આ છૂટનો લાભ લઈ શકે નહીં, જેનાથી તેના પર 500% ટેરિફનો ખતરો વધે છે. જો આ બિલ કાયદો બને, તો તે ભારત-અમેરિકા આર્થિક સંબંધોને નોંધપાત્ર રીતે બદલી શકે છે, કારણ કે અમેરિકા ભારતનું પ્રાથમિક નિકાસ બજાર છે.
આર્થિક અસરો અને ચિંતાઓ
ઇન્ફોમેરિક્સ વેલ્યુએશન એન્ડ રેટિંગ્સના અર્થશાસ્ત્રી સંખનાથ બંદ્યોપાધ્યાયે જણાવ્યું હતું કે 500% ટેરિફ જેવા પગલાંની અસર ગંભીર હોઈ શકે છે. ભારત માટે, આ ટેરિફ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ્સ અને આઇટી સેવાઓ જેવા મુખ્ય નિકાસ ક્ષેત્રોને અસર કરી શકે છે, જે અમેરિકન બજાર પર ખૂબ નિર્ભર છે. આ ઉપરાંત, ભારતનું ઉત્પાદન આધાર, ખાસ કરીને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સમાં, હજુ પણ ચીની ઘટકો પર નિર્ભર છે, જે આ ટેરિફની અસરને વધુ જટિલ બનાવે છે. ચીન માટે, જે અમેરિકન ગ્રાહક આયાતનો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, આ ટેરિફથી ભાવોમાં વધારો, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપ અને ફુગાવાના જોખમો ઊભા થઈ શકે છે. રશિયાએ આ બિલની ટીકા કરી છે, જેમાં ક્રેમલિનના પ્રવક્તા દમિત્રી પેસ્કોવે ગ્રેહામને “રશિયાફોબ” ગણાવ્યા અને ચેતવણી આપી કે આવા પ્રતિબંધો યુક્રેન શાંતિ પ્રક્રિયાને વિક્ષેપિત કરી શકે છે.
નિષ્કર્ષ
‘સેન્ક્શનિંગ રશિયા એક્ટ 2025’ ભારત માટે ગંભીર પડકારો ઊભા કરે છે, જે રશિયન તેલ પરની તેની નિર્ભરતા અને અમેરિકા સાથેના વેપાર સંબંધો વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. 500% ટેરિફનો ખતરો ભારતના નિકાસ ક્ષેત્રોને અસર કરી શકે છે, જ્યારે વેપાર સમજૂતીની વાટાઘાટો દ્વિપક્ષીય વેપારને વધારવાની તક આપે છે. ભારતની રાજદ્વારી ચાતુર્ય અને આર્થિક વ્યૂહરચના આગામી મહિનાઓમાં નિર્ણાયક રહેશે, કારણ કે તે આ બિલની સંભવિત અસરોને ટાળવા અને અમેરિકા સાથે મજબૂત વેપાર સંબંધો જાળવવા માટે કામ કરશે.
