Jagannath Rath Yatra: અમદાવાદની જગન્નાથ રથયાત્રા માત્ર ધાર્મિક યાત્રા નથી, પરંતુ સદીઓથી ચાલી આવતી આસ્થા, સેવા અને સમરસતાની અનોખી પરંપરાનું પ્રતિક છે. રથયાત્રા શરૂ થાય તે પહેલાં યોજાતી 'પહિંદ વિધિ' સમગ્ર કાર્યક્રમની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક વિધિઓમાંની એક ગણાય છે. દર વર્ષે ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી ભગવાન જગન્નાથના રથની આગળ સોનાની સાવરણીથી પ્રતીકાત્મક રીતે માર્ગ સાફ કરે છે અને ત્યારબાદ રથયાત્રાનો પ્રારંભ થાય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ વિધિ કેમ કરવામાં આવે છે, તેની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ અને સૌથી વધુ વખત આ વિધિ કરવાનો સન્માન કોને મળ્યો છે?
શું છે પહિંદ વિધિ?
'પહિંદ' એટલે ભગવાનના આગમન પહેલાં માર્ગને પવિત્ર અને સ્વચ્છ બનાવવાની પ્રતીકાત્મક સેવા. રથયાત્રાના દિવસે વહેલી સવારે મંગળા આરતી પૂર્ણ થયા બાદ ભગવાન જગન્નાથ, ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાને તેમના ભવ્ય રથમાં બિરાજમાન કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ રાજ્યના મુખ્યમંત્રી સોનાની સાવરણી વડે ભગવાનના રથની આગળનો માર્ગ પ્રતીકાત્મક રીતે સાફ કરે છે અને પવિત્ર જળનો છંટકાવ કરે છે. આ વિધિ પૂર્ણ થયા બાદ મુખ્યમંત્રી રથનું દોરડું ખેંચીને ભગવાનની નગરયાત્રાનું પ્રસ્થાન કરાવે છે. આ સમગ્ર વિધિનો સંદેશ એ છે કે ભગવાન સમક્ષ દરેક વ્યક્તિ સમાન છે અને સૌથી ઊંચા પદ પર બેઠેલો વ્યક્તિ પણ ભગવાનનો પ્રથમ સેવક છે.
મુખ્યમંત્રી જ કેમ કરે છે આ વિધિ?
આ પરંપરાનું મૂળ ઓડિશાના પુરીમાં આવેલી વિશ્વવિખ્યાત જગન્નાથ રથયાત્રા સાથે જોડાયેલું છે. પુરીમાં આ વિધિને 'છેરા પહેરા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ધાર્મિક માન્યતા મુજબ રાજ્યનો રાજા ભગવાન જગન્નાથનો પ્રથમ સેવક માનવામાં આવે છે. તેથી રાજા પોતે સોનાની ઝાડુથી ભગવાનના રથનો માર્ગ સાફ કરે છે. આ પરંપરા રાજાશાહી સમયથી ચાલી આવી છે અને તેનો મુખ્ય સંદેશ નમ્રતા, સેવા અને સમાનતાનો છે. ગુજરાતમાં રાજાશાહી વ્યવસ્થા ન હોવાથી લોકશાહી પરંપરા અનુસાર રાજ્યના મુખ્યમંત્રીને રાજ્યના પ્રથમ સેવક તરીકે માન આપવામાં આવે છે. તેથી અમદાવાદની રથયાત્રામાં મુખ્યમંત્રીના હસ્તે પહિંદ વિધિ કરાવવામાં આવે છે.
અમદાવાદમાં પહિંદ વિધિની શરૂઆત ક્યારે થઈ?
અમદાવાદની જગન્નાથ રથયાત્રાનો ઇતિહાસ 140 વર્ષથી વધુ જૂનો છે, પરંતુ પહિંદ વિધિનો સમાવેશ પાછળથી કરવામાં આવ્યો હતો.
ગુજરાતમાં આ પરંપરાની શરૂઆત 1990ના દાયકામાં થઈ હતી. ત્યારથી દર વર્ષે રથયાત્રા શરૂ થાય તે પહેલાં મુખ્યમંત્રી પહિંદ વિધિ કરે છે અને ભગવાનના રથને પ્રસ્થાન કરાવે છે. આજે આ વિધિ રથયાત્રાનો અભિન્ન ભાગ બની ગઈ છે અને લાખો ભક્તો તેને શ્રદ્ધાપૂર્વક નિહાળે છે.
સૌથી વધુ વખત પહિંદ વિધિ કોને કરવાનો મોકો મળ્યો?
ગુજરાતના અનેક મુખ્યમંત્રીઓએ તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રામાં પહિંદ વિધિ કરવાનો અવસર મેળવ્યો છે.
આ યાદીમાં કેશુભાઈ પટેલ, છબીલદાસ મહેતા, સુરેશ મહેતા, શંકરસિંહ વાઘેલા, નરેન્દ્ર મોદી, આનંદીબહેન પટેલ, વિજય રૂપાણી અને હાલના મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલનો સમાવેશ થાય છે.
આ તમામમાં સૌથી વધુ વખત પહિંદ વિધિ કરવાનો સન્માન તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને હાલના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને મળ્યો હતો. તેમણે પોતાના મુખ્યમંત્રીપદના કાર્યકાળ દરમિયાન સતત અનેક વર્ષો સુધી આ વિધિ કરી હતી, જે સૌથી લાંબી પરંપરાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.
પહિંદ વિધિ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
રથયાત્રાના દિવસે વહેલી સવારે મંગળા આરતીથી દિવસની શરૂઆત થાય છે. ત્યારબાદ ભગવાન જગન્નાથ, ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાની પ્રતિમાઓને પરંપરાગત વિધિ મુજબ રથમાં બિરાજમાન કરવામાં આવે છે.
ત્યારપછી મુખ્યમંત્રી મંદિર પરિસરમાં પહોંચીને સોનાની સાવરણી વડે રથની આગળનો માર્ગ સાફ કરે છે. ત્યારબાદ પવિત્ર જળનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે. આ વિધિ પૂર્ણ થયા પછી મુખ્યમંત્રી ભગવાનના રથનું દોરડું ખેંચે છે અને "જય જગન્નાથ"ના જયઘોષ વચ્ચે રથયાત્રાનો પ્રારંભ થાય છે.
પહિંદ વિધિનું ધાર્મિક અને સામાજિક મહત્વ
પહિંદ વિધિ માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ તે સમાજને મહત્વપૂર્ણ સંદેશ પણ આપે છે. સત્તાના સર્વોચ્ચ સ્થાને રહેલો વ્યક્તિ પણ ભગવાન સમક્ષ પોતાને સેવક માને છે. આ પરંપરા નમ્રતા, સેવા, સ્વચ્છતા અને સમાનતાના મૂલ્યોને પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ વિધિ એ પણ દર્શાવે છે કે ભગવાન સમક્ષ કોઈ મોટું કે નાનું નથી. દરેક વ્યક્તિ ભગવાનનો સેવક છે અને સેવા જ સૌથી મોટી ઉપાસના છે.
આજે પણ એટલી જ જીવંત છે પરંપરા
આજે પણ અમદાવાદની જગન્નાથ રથયાત્રા દરમિયાન લાખો લોકો પહિંદ વિધિના સાક્ષી બનવા માટે વહેલી સવારે જ મંદિર પરિસરમાં પહોંચી જાય છે. વર્ષો જૂની આ પરંપરા આધુનિક સમયમાં પણ એટલી જ શ્રદ્ધા અને ભક્તિ સાથે જળવાઈ રહી છે. પહિંદ વિધિ માત્ર રથયાત્રાની શરૂઆત નથી, પરંતુ સેવા, સમરસતા અને આધ્યાત્મિકતાનો જીવંત સંદેશ પણ છે.
