હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં ભોજન ગ્રહણ કરતા પહેલા ઈશ્વરને ભોગ ધરવાની અત્યંત પ્રાચીન અને પવિત્ર પરંપરા છે. ઘણા પરિવારોમાં આજે પણ રસોઈમાં જે કાંઈ પાકે તેનો પ્રથમ હિસ્સો ભગવાનને અર્પણ કરવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ જ પરિવારના સભ્યો તેને પ્રસાદ તરીકે સ્વીકારે છે. જોકે, બદલાતા સમય અને આધુનિક ખાનપાન વચ્ચે શ્રદ્ધાળુઓના મનમાં અવારનવાર પ્રશ્ન થાય છે કે શું ભગવાનને પશ્ચિમી વાનગીઓ જેવી કે પિઝા કે બર્ગર ધરાવી શકાય?
ભોગમાં શુદ્ધતા અને સાત્વિકતાનું મહત્વ
શાસ્ત્રો અનુસાર, ઈશ્વરને ધરવામાં આવતો ભોગ હંમેશા પવિત્ર, શુદ્ધ અને સાત્વિક હોવો જોઈએ. તાજેતરમાં પ્રખ્યાત સંત પ્રેમાનંદ મહારાજ પાસે એક ભક્તે આ જ જિજ્ઞાસા વ્યક્ત કરી હતી કે શું આપણે ઘરે બનાવેલા પિઝા-બર્ગરનો ભોગ ઠાકોરજીને ધરી શકીએ?
પ્રેમાનંદ મહારાજે ખૂબ જ સરળતાથી આ મુંઝવણનો ઉકેલ આપતા જણાવ્યું કે, "ભગવાન ક્યારેય ભોજનનો પ્રકાર નથી જોતા, તેઓ તો ભક્તની સાચી ભાવના જુએ છે." જો તમે શુદ્ધ અંતઃકરણથી અને સંપૂર્ણ પવિત્રતા જાળવીને ઘરે સાત્વિક પદ્ધતિથી પિઝા કે બર્ગર તૈયાર કરો છો, તો તેનો ભોગ ભગવાન ચોક્કસ સ્વીકારે છે.
બજાર અને ઘરના ખોરાક વચ્ચેનો તફાવત
મહારાજે સ્પષ્ટતા કરતા કહ્યું કે ઘરે રાંધેલા ખોરાક અને બજારના ભોજનમાં આભ-જમીનનો તફાવત છે.
શુદ્ધતા: ઘરે આપણે શુદ્ધ ઘી અથવા સારા તેલનો ઉપયોગ કરીએ છીએ અને બનાવનારનું મન પણ ભક્તિમય હોય છે.
બજારનો ખોરાક: બહારના ખાવામાં પવિત્રતા કે શુદ્ધતાની ખાતરી હોતી નથી, તેથી બજારમાંથી લાવેલા પિઝા-બર્ગરનો ભોગ ધરાવવાથી બચવું જોઈએ. ભગવાનના નૈવેદ્યમાં અપવિત્રતાને કોઈ સ્થાન નથી.
ભોગ ધરાવવાનું આધ્યાત્મિક કારણ
શાસ્ત્રો મુજબ ભોગ ધરાવવાની પ્રથા પાછળ ઊંડા કારણો રહેલા છે: ૧. અન્ન દોષમાંથી મુક્તિ: એવું માનવામાં આવે છે કે ભગવાનને અર્પણ કર્યા બાદ ભોજન કરવાથી અન્ન સાથે જોડાયેલા તમામ દોષો દૂર થાય છે. ૨. ત્યાગની ભાવના: ભોગ ધરાવવો એ ભક્તની ત્યાગ અને સમર્પણની વૃત્તિ દર્શાવે છે. જ્યારે તમે કોઈ મીઠાઈ પોતાના માટે બનાવો છો, ત્યારે તમે અને તમારા પરિવાર પૂરતું જ વિચારો છો. પરંતુ જ્યારે તે જ મીઠાઈ ભગવાનને ધરીને 'પ્રસાદ' બને છે, ત્યારે તમે તેને દરેકને વહેંચવાની ભાવના રાખો છો. આ વહેંચવાની વૃત્તિ જ મનુષ્યમાં ઉદારતા અને પરોપકારના ગુણો વિકસાવે છે.
ટૂંકમાં, વાનગી કોઈપણ હોય, જો તે પવિત્રતાથી અને ડુંગળી-લસણ વગર સાત્વિક રીતે બનાવવામાં આવી હોય, તો ભગવાન તેનો હરખપૂર્વક સ્વીકાર કરે છે.
