ભારતને નવા ચીફ ઓફ ડિફેન્સ સ્ટાફ (CDS) મળી ગયા છે. લેફ્ટનન્ટ જનરલ એન.એસ. રાજા સુબ્રમણિએ આજે સત્તાવાર રીતે દેશના નવા CDS તરીકે પદભાર સંભાળ્યો છે. પૂર્વ CDS જનરલ અનિલ ચૌહાણનો કાર્યકાળ પૂર્ણ થયા બાદ કેન્દ્ર સરકારે આ મહત્વપૂર્ણ નિમણૂક કરી છે. ભારતની રક્ષા વ્યવસ્થામાં CDSનું પદ અત્યંત મહત્વનું માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે થલસેના, નૌકાસેના અને વાયુસેનાની વચ્ચે સંકલન સ્થાપિત કરીને સંયુક્ત લશ્કરી ક્ષમતા મજબૂત બનાવવાનું કામ કરે છે.
ભારત હાલમાં એક એવા તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે જ્યાં રક્ષણ ક્ષેત્રમાં ઝડપથી પરિવર્તન લાવવાની જરૂરિયાત અનુભવાઈ રહી છે. વૈશ્વિક સ્તરે વધતા ભૂરાજકીય તણાવ, સરહદો પરના પડકારો અને આધુનિક યુદ્ધની બદલાતી વ્યાખ્યા વચ્ચે નવા CDS માટેની જવાબદારી વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. એન.એસ. રાજા સુબ્રમણિ હવે માત્ર ત્રણેય સેનાઓ વચ્ચે સંકલન જ નહીં, પરંતુ લાંબા સમયથી અટવાયેલા મહત્વપૂર્ણ રક્ષણ સુધારાઓને આગળ ધપાવવાની જવાબદારી પણ નિભાવશે.
થિયેટર કમાન્ડનું નિર્માણ સૌથી મોટો પડકાર
નવા CDS સામેનો સૌથી મોટો પડકાર સંયુક્ત થિયેટર કમાન્ડ્સની રચના માનવામાં આવે છે. આ યોજના હેઠળ ત્રણેય સેનાઓના સંસાધનો અને કામગીરીને એકીકૃત કમાન્ડ માળખા હેઠળ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. વિશ્વની અનેક અગ્રણી સેનાઓમાં આ મોડેલ પહેલેથી જ સફળતાપૂર્વક અમલમાં છે.
ભારતમાં આ પ્રક્રિયા લાંબા સમયથી ચર્ચામાં હોવા છતાં વિવિધ સ્તરે સંકલન અને માળખાકીય મુદ્દાઓને કારણે પૂર્ણ થઈ શકી નથી. પૂર્વ CDS જનરલ અનિલ ચૌહાણે પણ સ્વીકાર્યું હતું કે ભારત આ ક્ષેત્રમાં અન્ય દેશોની સરખામણીએ લગભગ 10થી 15 વર્ષ પાછળ છે. હવે આ મહત્વપૂર્ણ સુધારાને વેગ આપવાની જવાબદારી રાજા સુબ્રમણિ પર રહેશે.
આત્મનિર્ભર રક્ષા ઉત્પાદન અને આધુનિકીકરણ
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી રક્ષા ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. ‘મેક ઇન ઈન્ડિયા’ અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ અભિયાન હેઠળ સ્થાનિક સ્તરે આધુનિક હથિયારો, ડ્રોન, મિસાઇલ સિસ્ટમ અને રક્ષણ સાધનોના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
નવા CDS માટે પડકાર એ રહેશે કે ભારતીય સેનાને નવી પેઢીના આધુનિક હથિયારોથી સજ્જ કરવામાં આવે અને સાથે સાથે વિદેશી આયાત પરની નિર્ભરતા પણ ઘટાડવામાં આવે. ભવિષ્યના યુદ્ધોમાં ટેક્નોલોજી અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI)ની ભૂમિકા વધતી જતાં સેનાનું ટેક્નોલોજીકલ અપગ્રેડેશન અત્યંત જરૂરી બની ગયું છે.
આ પણ વાંચો: આજે આકાશમાં જોવા મળશે દુર્લભ 'બ્લૂ મૂન' : જાણો ભારતમાં કયા સમયે દેખાશે
ચીન અને પાકિસ્તાન સામે વ્યૂહાત્મક તૈયારીઓ
ભારત માટે સૌથી સંવેદનશીલ સુરક્ષા પડકારોમાં ચીન અને પાકિસ્તાનનો સમાવેશ થાય છે. લદ્દાખમાં વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (LAC) અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં નિયંત્રણ રેખા (LoC) પર સતત સતર્કતા જાળવવી જરૂરી છે. નવા CDSને બંને સરહદો પર સેનાની તૈયારી, ઝડપી પ્રતિસાદ ક્ષમતા અને સંયુક્ત કામગીરીને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર રહેશે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચીન દ્વારા સરહદી વિસ્તારોમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ અને સૈન્ય ગતિવિધિઓમાં વધારો નોંધાયો છે, જ્યારે પાકિસ્તાન તરફથી આતંકવાદ અને ઘૂસણખોરીના પડકારો યથાવત છે. આ પરિસ્થિતિમાં રાજા સુબ્રમણિનો ઉત્તર અને મધ્ય કમાન્ડનો અનુભવ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
રક્ષા બજેટ અને સંસાધનોનું યોગ્ય વિતરણ
ભારતીય સેનાના આધુનિકીકરણ માટે વિશાળ નાણાંકીય રોકાણની જરૂર પડે છે. પરંતુ મર્યાદિત બજેટમાં ત્રણેય સેનાઓ વચ્ચે સંસાધનોનું સંતુલિત વિતરણ કરવું સરળ કાર્ય નથી. નવા CDSને એ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે થલસેના, વાયુસેના અને નૌકાસેનાની જરૂરિયાતો વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જળવાઈ રહે. સાથે જ આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટો, નવી ખરીદી અને સંચાલન ખર્ચ વચ્ચે અસરકારક નીતિ ઘડવી પડશે.
અગ્નિપથ યોજનાની સમીક્ષા પણ મહત્વપૂર્ણ
કેન્દ્ર સરકારની અગ્નિપથ ભરતી યોજના અંગે વિવિધ સ્તરે ચર્ચા અને પ્રશ્નો ઉઠતા રહ્યા છે. આ યોજનાના અમલીકરણ દરમિયાન ઉભી થતી વ્યવહારિક સમસ્યાઓ, તાલીમ, લાંબા ગાળાની માનવસંસાધન નીતિ અને નિવૃત્ત અગ્નિવીરોના ભવિષ્ય જેવા મુદ્દાઓ પર સતત સમીક્ષા જરૂરી બની છે. નવા CDS માટે અગ્નિપથ યોજનાના અમલીકરણને વધુ અસરકારક બનાવવું અને સેનાની જરૂરિયાતો અનુસાર તેમાં જરૂરી સુધારાઓ માટે સૂચનો આપવું પણ એક મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી રહેશે.
40 વર્ષનો અનુભવ બનશે સૌથી મોટી તાકાત
જનરલ એન.એસ. રાજા સુબ્રમણિ પાસે ભારતીય સેનાનો લગભગ ચાર દાયકાનો અનુભવ છે. તેઓ નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સિલ સચિવાલયમાં સૈન્ય સલાહકાર તરીકે પણ સેવા આપી ચૂક્યા છે. ચીન અને પાકિસ્તાન સંબંધિત વ્યૂહાત્મક મુદ્દાઓ પર તેમની સારી પકડ માનવામાં આવે છે.
રક્ષણ વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે હવે તેમની વાસ્તવિક કસોટી માત્ર સૈન્ય નેતૃત્વમાં નહીં પરંતુ સંસ્થાકીય સુધારાઓને અમલમાં મૂકવામાં રહેશે. ભારતીય સેનાને ભવિષ્યના પડકારો માટે વધુ આધુનિક, ટેક્નોલોજી આધારિત અને સંકલિત બનાવવાની પ્રક્રિયામાં તેમની ભૂમિકા નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે.
ભારતની સુરક્ષા વ્યૂહરચના માટે આગામી કેટલાક વર્ષો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યા છે. આવા સમયમાં નવા CDS તરીકે એન.એસ. રાજા સુબ્રમણિની નિમણૂક દેશના રક્ષણ ક્ષેત્રમાં નવા અધ્યાયની શરૂઆત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
