જ્યોતિષ શાસ્ત્રના 18 પ્રવર્તક આચાર્યોમાં દેવર્ષિ નારદજીનું નામ અત્યંત આદરણીય છે. ઉપલબ્ધ સંહિતા ગ્રંથોમાં 'નારદ સંહિતા'નું સ્થાન અદ્વિતીય છે. આચાર્ય વરાહમિહિરે પણ પોતાના પૂર્વવર્તી આચાર્યોમાં નારદજીનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. નારદજીએ લોકકલ્યાણ અર્થે જ્યોતિષ શાસ્ત્રને ત્રણ મુખ્ય સ્કંધોમાં વિભાજિત કર્યું છે: ગણિત (સિદ્ધાંત), જાતક (હોરા) અને સંહિતા. નારદ પુરાણ અને નારદ સંહિતામાં જ્યોતિષના આ ત્રણેય પાસાઓનું ઊંડું વિવેચન જોવા મળે છે.
બ્રહ્માજી પાસેથી મળેલું જ્ઞાન અને સંક્ષેપીકરણ
પ્રાચીન માન્યતા અનુસાર, પિતામહ બ્રહ્માજીએ ધર્મની સિદ્ધિ માટે આ જ્ઞાન પોતાના માનસપુત્ર સનંદનજીને આપ્યું હતું. તે સમયે જ્યોતિષના શ્લોકોની સંખ્યા 400000 હતી. સનંદનજીએ આ જ્ઞાન નારદજીને આપ્યું અને નારદજીએ તેને સામાન્ય માનવીઓ માટે સરળ બનાવીને સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપમાં રજૂ કર્યું. નારદ સંહિતાના 55 પ્રકરણોમાં ગ્રહચાર, ગોચર, ગર્ભાધાનથી લઈને વિવાહ સુધીના 16 સંસ્કારો, ગૃહ પ્રવેશ, મુહૂર્ત અને ગ્રહ શાંતિ જેવા વિષયોનું સંસ્કૃત શ્લોકો દ્વારા સચોટ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
ત્રણ લોકના જ્ઞાતા અને ભવિષ્યના સાક્ષી
નારદજી માત્ર ભક્તિના જ પ્રતીક નથી, પરંતુ તેઓ ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના જ્ઞાતા પણ છે. તેમની વીણા, જેનું નામ ‘ભગવજ્જપમહતી’ છે, તેમાંથી નિરંતર ‘નારાયણ, નારાયણ’નો નાદ ગુંજતો રહે છે. જ્યોતિષ જગતમાં નારદ પુરાણ અને નારદ સંહિતાના જ્ઞાનને 'નારદીય જ્યોતિષ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નારદજીના મતે, જ્યોતિષ શાસ્ત્રના જ્ઞાન વિના શ્રૌત અને સ્માર્ત કર્મોનું સંપાદન કરવું કઠિન છે. આ વિજ્ઞાનના જ્ઞાન માત્રથી મનુષ્યના ધર્મની સિદ્ધિ થાય છે.
અચૂક ફળાદેશ અને પ્રાચીન ગ્રંથોનો આધાર
નારદજી દ્વારા રચિત 'મયૂરચિત્રક' નામનો ગ્રંથ પણ અત્યંત મહત્વનો છે, જેમાં 16 અધ્યાય અને 374 શ્લોકો છે. નારદીય સંહિતાના અનેક શ્લોકો સીધી રીતે સૂર્ય સિદ્ધાંતમાં પણ જોવા મળે છે. નારદ પુરાણના પૂર્વ ભાગમાં જ્યોતિષ વિષય પર આશરે 758 શ્લોકો છે. જે વિદ્વાનો આ ગ્રંથોમાં આપેલા સિદ્ધાંતોના આધારે ફળાદેશ કરે છે, તેમની ભવિષ્યવાણી ક્યારેય નિષ્ફળ જતી નથી. આમ, નારદજીના સૂત્રો આજે પણ જ્યોતિષીઓ માટે માર્ગદર્શક દીવાદાંડી સમાન છે.
