મોરબીમાં ભારે વરસાદ અને ડેમોમાંથી પાણી છોડવાની સ્થિતિ વચ્ચે મચ્છુ નદીના પાણીમાં મોટા પ્રમાણમાં ફીણ જોવા મળતાં ચકચાર મચી છે. મચ્છુ-3 ડેમ નજીક અને જૂના RTO પુલની આસપાસ નદીના પાણીમાં ફીણ જોવા મળ્યો હોવાનું સામે આવ્યું છે. સ્થાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, મચ્છુ-2 ડેમમાંથી પાણી છોડવામાં આવ્યા બાદ નદીમાં આ પ્રકારનો ફીણ જોવા મળ્યો છે. જેના પગલે નદીના પાણીમાં કોઈ કેમિકલયુક્ત અથવા પ્રદૂષિત પાણી ભળ્યું હોવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
જોકે, નદીમાં જોવા મળેલા ફીણનું ચોક્કસ કારણ શું છે તે હજુ સત્તાવાર રીતે સ્પષ્ટ થયું નથી. ફીણનું કારણ કેમિકલ પ્રદૂષણ છે કે પછી વરસાદી પાણી, ગટર અથવા અન્ય કોઈ પદાર્થના મિશ્રણને કારણે આવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે, તે અંગે વૈજ્ઞાનિક તપાસ બાદ જ ચોક્કસ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકાય. આ મામલે તંત્રને જાણ થતાં ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ એટલે કે GPCBને તપાસ કરવા માટે સૂચના આપવામાં આવી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. હવે GPCBની તપાસ બાદ જ પાણીમાં ફીણ સર્જાવા પાછળનું સાચું કારણ સામે આવી શકે છે.
મચ્છુ-2માંથી પાણી છોડાયા બાદ ફીણ દેખાયો હોવાનો દાવો
સ્થાનિકો દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવા મુજબ, મચ્છુ-2 ડેમમાંથી પાણી છોડવામાં આવ્યા બાદ જૂના RTO પુલ નજીક મચ્છુ નદીના પ્રવાહમાં મોટા પ્રમાણમાં ફીણ જોવા મળ્યો હતો. નદીના પાણી પર સફેદ રંગનું ફીણ દેખાતાં આસપાસના લોકોમાં પણ ચિંતા ફેલાઈ હતી. સામાન્ય રીતે નદીના પાણીમાં અચાનક મોટા પ્રમાણમાં ફીણ દેખાય ત્યારે પાણીમાં કોઈ પ્રકારના સર્ફેક્ટન્ટ, ડિટર્જન્ટ અથવા અન્ય પ્રદૂષક તત્વો ભળ્યા હોવાની શંકા ઊભી થઈ શકે છે. જોકે, માત્ર દૃશ્યમાન ફીણના આધારે પાણીમાં કેમિકલ પ્રદૂષણ થયું છે એવું નિશ્ચિતપણે કહી શકાય નહીં.
હાલ મોરબી જિલ્લામાં ભારે વરસાદના કારણે ડેમો અને જળાશયોમાં પાણીની આવક વધી રહી છે. તાજેતરમાં મચ્છુ-2 ડેમની સ્થિતિને લઈને પણ વહીવટી તંત્ર દ્વારા એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં સાવચેતી રાખવા સૂચના આપવામાં આવી હતી. ભારે વરસાદ બાદ ડેમમાંથી પાણી છોડવામાં આવે ત્યારે નદીના પ્રવાહમાં ઝડપથી વધારો થાય છે. આવી સ્થિતિમાં નદીના ઉપરવાસમાંથી આવતા પાણી સાથે વિવિધ પ્રકારના પદાર્થો ભળી શકે છે. તેથી હાલ સામે આવેલી ફીણની ઘટનાની તપાસ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની છે.
GPCBની તપાસ બાદ જ હકીકત સામે આવશે
મચ્છુ નદીમાં જોવા મળેલા ફીણ અંગે તંત્રને જાણ થતાં GPCBને તપાસ કરવા માટે સૂચના આપવામાં આવી છે. હવે પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ દ્વારા નદીના પાણીના નમૂના લેવામાં આવે અને તેનું લેબોરેટરી પરીક્ષણ કરવામાં આવે તો પાણીમાં કોઈ હાનિકારક રસાયણ અથવા પ્રદૂષક તત્વોની હાજરી છે કે નહીં તે અંગે સ્પષ્ટતા થઈ શકે છે.
પાણીના નમૂનામાં pH, કેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ, બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ, ડિસોલ્વ્ડ ઓક્સિજન તેમજ અન્ય પ્રદૂષક તત્વોની તપાસ કરવામાં આવે છે. જો તપાસમાં કોઈ ઔદ્યોગિક એકમ અથવા અન્ય સ્ત્રોતમાંથી પ્રદૂષિત પાણી છોડવામાં આવ્યું હોવાનું સાબિત થાય તો સંબંધિત જવાબદાર સામે નિયમ મુજબ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. જોકે, હાલ તપાસ પૂર્ણ થાય તે પહેલાં કોઈ ચોક્કસ ઉદ્યોગ કે વ્યક્તિને જવાબદાર ઠેરવવું યોગ્ય નહીં ગણાય.
સ્થાનિકોમાં ચિંતા
મચ્છુ નદી મોરબીના પર્યાવરણ અને સ્થાનિક જળવ્યવસ્થાની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે. નદીના પાણીમાં મોટા પ્રમાણમાં ફીણ જોવા મળતાં સ્થાનિકોમાં નદીના પ્રદૂષણ અંગે ચિંતા વધી છે. સ્થાનિકોનું કહેવું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ, ઉદ્યોગ અથવા સંસ્થા દ્વારા નદીમાં કેમિકલયુક્ત પાણી છોડવામાં આવતું હોય તો તેની સામે કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
સ્થાનિકોની માંગ છે કે માત્ર ફીણ દેખાવાની ઘટનાની તપાસ પૂરતી ન રાખવામાં આવે, પરંતુ નદીના પાણીની ગુણવત્તાની પણ નિયમિત તપાસ કરવામાં આવે. જો તપાસમાં પાણી પ્રદૂષિત હોવાનું સામે આવે તો પ્રદૂષણનું મૂળ કારણ શોધી જવાબદારો સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવામાં આવે. નદીમાં કોઈપણ પ્રકારનું પ્રદૂષિત પાણી છોડવામાં ન આવે તે માટે પણ અસરકારક મોનિટરિંગ સિસ્ટમ ઊભી કરવાની માંગ ઉઠી રહી છે.
આ પણ વાંચો: અમદાવાદમાં વરસાદ બાદ તારાજીના દ્રશ્યો : મેમનગરમાં દુકાનોમાં ઘૂસ્યા પાણી, વેપારીઓને લાખો રૂપિયાનું નુકસાન
ભારે વરસાદ વચ્ચે પ્રદૂષણનો મુદ્દો વધુ ગંભીર
મોરબીમાં હાલ ભારે વરસાદના કારણે મચ્છુ સહિતની નદીઓ અને ડેમોમાં પાણીનો પ્રવાહ વધ્યો છે. તાજેતરના વરસાદી માહોલમાં મચ્છુ-2 ડેમમાં પાણીની આવક વધતાં તંત્ર દ્વારા એલર્ટ પણ જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. આવી સ્થિતિમાં નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ વધે ત્યારે ઉપરવાસમાંથી આવતા પાણીની સાથે નદીકાંઠાના વિસ્તારોમાંથી વિવિધ પ્રકારના પદાર્થો પણ નદીમાં ભળી શકે છે.
આથી નદીના પાણીમાં જોવા મળેલા ફીણને લઈને તાત્કાલિક વૈજ્ઞાનિક તપાસ જરૂરી બની છે. જો ફીણ કુદરતી અથવા વરસાદી પાણીના પ્રવાહને કારણે બન્યું હોય તો તે એક અલગ બાબત છે, પરંતુ જો પાણીમાં ઔદ્યોગિક અથવા કેમિકલ પ્રદૂષણ જોવા મળે તો તે ગંભીર પર્યાવરણીય મુદ્દો બની શકે છે.
પાણીના નમૂના અને તપાસ પર સૌની નજર
હાલ સમગ્ર મામલે GPCBની તપાસ મહત્વપૂર્ણ બની છે. તપાસ દરમિયાન નદીના કયા સ્થળેથી પાણીના નમૂના લેવામાં આવે છે અને તેના પરિણામમાં શું સામે આવે છે તેના આધારે આગળની કાર્યવાહી નક્કી થઈ શકે છે. જો પાણીમાં કેમિકલયુક્ત પદાર્થોની હાજરી મળે તો તેના સ્ત્રોત સુધી પહોંચવું પણ તપાસનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહેશે.
મચ્છુ નદીના પાણીમાં ફીણ દેખાવાની ઘટનાએ સ્થાનિક સ્તરે ચિંતા ઊભી કરી છે. જોકે, હાલમાં કેમિકલ પ્રદૂષણની આશંકા માત્ર સ્થાનિકો દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે અને તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ થઈ નથી. તેથી તપાસના અંતિમ પરિણામની રાહ જોવી જરૂરી છે. જો ખરેખર નદીમાં પ્રદૂષિત પાણી છોડવામાં આવ્યું હોવાનું સાબિત થાય તો જવાબદાર સામે કડક કાર્યવાહી કરવી અને ભવિષ્યમાં આવી ઘટના ન બને તે માટે કડક મોનિટરિંગ કરવું જરૂરી બનશે.
