Narendra Modi : દેશમાં પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને જૈવવિવિધતાના જતન માટે થઈ રહેલા પ્રયાસોની ચર્ચા હવે વૈશ્વિક સ્તરે પણ થઈ રહી છે. તાજેતરના ‘મન કી બાત’ કાર્યક્રમમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ગુજરાતના બે એવા અનોખા અને પ્રેરણાદાયી પ્રયાસોને સમગ્ર દેશ સમક્ષ રજૂ કર્યા, જે માત્ર રાજ્ય માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ભારત માટે ગૌરવની બાબત છે. એક તરફ અમદાવાદના ભાડજ વિસ્તારમાં માત્ર એક કલાકમાં 3.5 લાખથી વધુ રોપાઓ વાવી ગિનિસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ સર્જાયો છે, તો બીજી તરફ લગભગ છ દાયકાઓ બાદ ગીરના જંગલોમાં ઈન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલ એટલે કે ચિલોત્રા પક્ષીનું સફળ પુનરાગમન થયું છે. વડાપ્રધાન મોદીએ જણાવ્યું કે પ્રકૃતિનું સંરક્ષણ માત્ર સરકારોની જવાબદારી નથી, પરંતુ જ્યારે સમાજ, યુવાનો, બાળકો અને સામાન્ય નાગરિકો સાથે મળીને કાર્ય કરે છે ત્યારે તેના પરિણામો અસાધારણ હોય છે. ગુજરાતે આ બંને ઘટનાઓ દ્વારા દેશ સમક્ષ એવો જ એક જીવંત દાખલો રજૂ કર્યો છે.
માત્ર એક કલાકમાં 3.5 લાખથી વધુ રોપાઓ... અમદાવાદે સર્જ્યો ગિનિસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ
અમદાવાદના ભાડજ વિસ્તારમાં યોજાયેલા મહા વૃક્ષારોપણ અભિયાનમાં જનભાગીદારીનું અદભુત દ્રશ્ય જોવા મળ્યું હતું. માત્ર એક કલાકના સમયગાળામાં અહીં 3,50,000થી વધુ રોપાઓનું વાવેતર કરવામાં આવ્યું હતું. આ વિશાળ અભિયાનમાં 25 હજારથી વધુ લોકો એકસાથે જોડાયા હતા, જેમાં શાળાના વિદ્યાર્થીઓ, NCC કેડેટ્સ, સ્વયંસેવકો, વિવિધ સામાજિક સંસ્થાઓ અને સામાન્ય નાગરિકોનો ઉત્સાહપૂર્વક સમાવેશ થયો હતો. આ વિશાળ અભિયાનને ગિનિસ વર્લ્ડ રેકોર્ડમાં સ્થાન મળ્યું છે, જે માત્ર એક આંકડાકીય સિદ્ધિ નથી પરંતુ સામૂહિક સંકલ્પ અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની જવાબદારીનું પ્રતિક બની ગયું છે. આજે વાવવામાં આવેલા આ લાખો રોપાઓ આગામી વર્ષોમાં વિશાળ શહેરી જંગલમાં પરિવર્તિત થશે, જે અમદાવાદ શહેર માટે હરિયાળો ફેફસો સાબિત થશે. વાયુ પ્રદૂષણમાં ઘટાડો, કાર્બન શોષણ, ભૂગર્ભજળનું સંરક્ષણ અને શહેરનું વધતું તાપમાન ઘટાડવામાં આવા શહેરી જંગલો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. નિષ્ણાતોના મતે, આવા અભિયાન માત્ર વૃક્ષારોપણ પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર શહેરી ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવે છે.
‘એક પેડ માં કે નામ’ અભિયાનને મળ્યો નવી ઊર્જાનો સંદેશ
વડાપ્રધાન મોદીએ પોતાના સંબોધનમાં ‘એક પેડ માં કે નામ’ અભિયાનનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો અને દેશવાસીઓને પોતાની માતાના નામે ઓછામાં ઓછું એક વૃક્ષ વાવવા અપીલ કરી. તેમણે જણાવ્યું કે વૃક્ષો માત્ર પર્યાવરણ જ નહીં પરંતુ માનવજીવન, પક્ષીઓ, પ્રાણીઓ અને સમગ્ર જૈવવિવિધતાના આધારસ્તંભ છે. અમદાવાદનું આ અભિયાન એ જ સંદેશને જીવંત બનાવે છે કે જ્યારે નાગરિકો સરકાર સાથે મળીને પ્રકૃતિ માટે કાર્ય કરે છે ત્યારે અસંભવ લાગતી સિદ્ધિઓ પણ શક્ય બને છે.
ગીરમાં 60 વર્ષ બાદ ફરી સંભળાયો ચિલોત્રાનો કલરવ
પર્યાવરણ ક્ષેત્રે ગુજરાતની બીજી ઐતિહાસિક સિદ્ધિ ગીરના જંગલોમાં જોવા મળી છે. લગભગ 60 વર્ષ પહેલાં ગીરમાંથી લુપ્ત થયેલા ઈન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલ એટલે કે ચિલોત્રા પક્ષીનું હવે સફળ પુનરાગમન થયું છે. ગુજરાત વન વિભાગે વર્ષ 2021થી શરૂ કરેલા ‘ઈન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલ રિ-ઇન્ટ્રોડક્શન પ્રોજેક્ટ’ હેઠળ અરવલ્લીના જંગલોમાંથી તબક્કાવાર કુલ 40 ચિલોત્રા પક્ષીઓને ગીરમાં પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે આ પક્ષીઓ હવે માત્ર ગીરમાં સ્થાયી થયા નથી પરંતુ તેમણે અહીં માળા બનાવવાની સાથે સફળ પ્રજનન પણ શરૂ કરી દીધું છે. આ સિદ્ધિ માત્ર એક પ્રજાતિના પુનરાગમનની ઘટના નથી, પરંતુ ગીરના સમગ્ર પર્યાવરણની તંદુરસ્તી અને છેલ્લા અનેક દાયકાઓથી ચાલતા વૈજ્ઞાનિક સંરક્ષણના પરિણામનું પ્રતિબિંબ છે.
શા માટે ચિલોત્રાને કહેવામાં આવે છે ‘જંગલોના ખેડૂત’?
ઈન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલને જંગલોના ખેડૂત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનું કારણ તેની અનોખી જીવનશૈલી છે. આ પક્ષી વિવિધ પ્રકારના જંગલી ફળો ખાય છે અને ત્યારબાદ તેના બીજ લાંબા અંતર સુધી ફેલાવે છે. આ બીજમાંથી નવા વૃક્ષો ઉગી નીકળે છે અને સમગ્ર જંગલનું કુદરતી પુનર્જીવન થાય છે. એટલે કે ચિલોત્રા પક્ષી કોઈપણ માનવ હસ્તક્ષેપ વિના જંગલોના વિસ્તાર અને હરિયાળી વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે. વન વિભાગના અભ્યાસ મુજબ શરૂઆતમાં ગીરમાં છોડાયેલા પક્ષીઓ અજાણ્યા વિસ્તારની શોધમાં સરેરાશ 61 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં ભ્રમણ કરતા હતા, પરંતુ સમય જતાં તેઓ ગીરના પર્યાવરણ સાથે સંપૂર્ણ રીતે અનુકૂળ થઈ ગયા. હાલમાં તેમનો સરેરાશ વિસ્તાર લગભગ 5.7 ચોરસ કિલોમીટર સુધી સીમિત થયો છે અને તેમની દૈનિક અવરજવર પણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી છે, જે સફળ પુનઃસ્થાપનનો મહત્વપૂર્ણ પુરાવો માનવામાં આવે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય જર્નલમાં પણ ગુજરાતના સંરક્ષણ મોડેલની નોંધ
ગીરમાં ઈન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલના પુનઃસ્થાપન અંગે થયેલા અભ્યાસને આંતરરાષ્ટ્રીય પીઅર-રીવ્યુડ જર્નલ Birdsમાં પણ સ્થાન મળ્યું છે. ‘Reintroduction of Indian Grey Hornbills in Gir, India: Insights into Ranging, Habitat Use, Nesting and Behavioural Patterns’ શીર્ષક હેઠળ પ્રકાશિત થયેલા સંશોધન પત્રમાં ગુજરાત વન વિભાગના વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને સંરક્ષણની સફળતા પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે. આ અભ્યાસમાં સેટેલાઇટ ટ્રાન્સમીટર દ્વારા પક્ષીઓની હિલચાલ, રહેઠાણની પસંદગી, પ્રજનન અને વર્તણૂકનું લાંબા ગાળાનું વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જે ભવિષ્યના અન્ય વન્યજીવ પુનઃસ્થાપન પ્રોજેક્ટ માટે પણ માર્ગદર્શક બની શકે છે.
ગુજરાતનું સંરક્ષણ મોડેલ બની રહ્યું છે દેશ માટે પ્રેરણા
તાજેતરમાં ઘોરાડ પક્ષીના સંરક્ષણમાં મળેલી સફળતા હોય કે હવે ઈન્ડિયન ગ્રે હોર્નબિલનું પુનરાગમન - ગુજરાત સતત વન્યજીવ સંરક્ષણમાં નવા માપદંડ સ્થાપિત કરી રહ્યું છે. ગીરમાં સિંહોની વધતી સંખ્યા, પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટેના વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને હવે લુપ્ત થયેલી પ્રજાતિઓને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાને સફળતાપૂર્વક પુનઃસ્થાપિત કરવાની સિદ્ધિઓ રાજ્યને વૈશ્વિક સ્તરે પણ અલગ ઓળખ અપાવી રહી છે. વડાપ્રધાન મોદીએ પોતાના સંબોધનમાં સ્પષ્ટ કહ્યું કે દેશભરમાં આવી અનેક પ્રેરણાદાયી ઘટનાઓ બની રહી છે, જ્યાં સામાન્ય લોકો પ્રકૃતિ અને જૈવવિવિધતાના રક્ષણ માટે આગળ આવી રહ્યા છે. ગુજરાતના આ બંને પ્રયાસો એ સાબિત કરે છે કે હરિયાળો વિકાસ માત્ર નીતિઓથી નહીં પરંતુ જનભાગીદારી, વૈજ્ઞાનિક આયોજન અને સતત સંકલ્પથી શક્ય બને છે. આજે ભાડજમાં વાવવામાં આવેલા લાખો રોપાઓ આવતીકાલે વિશાળ શહેરી જંગલ બનશે, જ્યારે ગીરમાં ફરી ગૂંજતો ચિલોત્રાનો કલરવ આગામી પેઢીઓને યાદ અપાવશે કે જો ઈચ્છાશક્તિ અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ સાથે કાર્ય કરવામાં આવે તો પ્રકૃતિને ફરી જીવંત બનાવી શકાય છે.
