Organic saffron mango: જ્યારે મોટા ભાગના યુવાનો શહેરોમાં નોકરી અને બિઝનેસની પાછળ દોડી રહ્યા છે, ત્યારે કેટલાક યુવાનો ખેતીને આધુનિક દ્રષ્ટિ સાથે નવી ઓળખ આપી રહ્યા છે. એવો જ એક પ્રેરણાદાયક ચહેરો છે મહાવીરસિંહ ખુમાણ, જેઓએ ઉચ્ચ અભ્યાસ પછી કોર્પોરેટ દુનિયાની જગ્યાએ ખેતરને પસંદ કર્યું. આજે તેઓ 2400 આંબાઓની વિશાળ બાગાયત દ્વારા ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતીથી ઓર્ગેનિક કેસર કેરીનું ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે અને ખેડૂતો માટે એક અનોખું મોડેલ ઉભું કર્યું છે.
ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઓર્ગેનિક ખેતી પ્રત્યે ખેડૂતો અને ગ્રાહકો બંનેમાં રસ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. લોકો હવે સ્વાસ્થ્યપ્રદ અને કેમિકલમુક્ત ખાદ્યપદાર્થો તરફ વળી રહ્યા છે. આવા સમયમાં મહાવીરસિંહ ખુમાણ જેવા યુવા ખેડૂતો ખેતી ક્ષેત્રમાં નવી વિચારસરણી સાથે કામ કરી રહ્યા છે. તેમણે માત્ર પરંપરાગત ખેતીને આગળ વધારી નથી, પરંતુ ખેતીને એક વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણમૈત્રી વ્યવસાય તરીકે વિકસાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
મહાવીરસિંહ ખુમાણે ગ્રેજ્યુએશન સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ ખેતી ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરવાની પસંદગી કરી. શરૂઆતમાં પરિવાર અને આસપાસના લોકો માટે આ નિર્ણય આશ્ચર્યજનક હતો, કારણ કે સામાન્ય રીતે અભ્યાસ પછી યુવાનો શહેરોમાં સારી નોકરી શોધવાનું પસંદ કરે છે. પરંતુ મહાવીરસિંહે ખેતીમાં જ ભવિષ્ય જોયું અને પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું.
તેમણે પોતાના બાગમાં લગભગ 2400 આંબાના વૃક્ષો ઉભા કર્યા છે, જેમાં મુખ્યત્વે કેસર કેરીનું ઉત્પાદન થાય છે. ખાસ વાત એ છે કે આ સમગ્ર ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં તેઓ કોઈપણ પ્રકારના રાસાયણિક ખાતર કે ઝેરી દવાઓનો ઉપયોગ કરતા નથી. ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતી પદ્ધતિથી તેઓ સંપૂર્ણ ઓર્ગેનિક કેરીનું ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે.
ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતીથી વધ્યો સ્વાદ અને ગુણવત્તા
મહાવીરસિંહ ખુમાણના જણાવ્યા મુજબ વર્ષ દરમિયાન અંદાજે સાત વખત ઓર્ગેનિક ખાતરની ટ્રિટમેન્ટ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં જીવામૃત, ગાયનું દૂધ, ગોળ અને અન્ય કુદરતી તત્વોનો ઉપયોગ થાય છે. જીવામૃત જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, જ્યારે દૂધ અને ગોળના મિશ્રણથી તૈયાર થતો સ્પ્રે આંબાના ફળને કુદરતી પોષણ આપે છે.
આ કુદરતી પદ્ધતિના કારણે કેસર કેરીમાં વિશેષ મીઠાશ અને અનોખો સ્વાદ આવે છે. સામાન્ય રીતે બજારમાં મળતી કેમિકલ આધારિત કેરી અને પ્રાકૃતિક રીતે પાકેલી કેરીના સ્વાદમાં સ્પષ્ટ તફાવત અનુભવાય છે. મહાવીરસિંહનું કહેવું છે કે ગ્રાહકો એકવાર તેમની ઓર્ગેનિક કેરીનો સ્વાદ માણે પછી ફરીથી એ જ કેરી માંગે છે.
પ્રાકૃતિક ખેતી માત્ર સ્વાદ માટે જ નહીં પરંતુ જમીનની તંદુરસ્તી અને પર્યાવરણ માટે પણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. રાસાયણિક ખાતરોના સતત ઉપયોગથી જમીનની ઉર્વરતા ઘટે છે, જ્યારે પ્રાકૃતિક ખેતી જમીનની કુદરતી શક્તિ જાળવી રાખે છે. આ સાથે પાણી પ્રદૂષણ અને માનવ આરોગ્ય પર પડતી નકારાત્મક અસરો પણ ઓછી થાય છે.
દરેક કેરી પર ખાસ બેગ, ગુણવત્તા જાળવવા અનોખી પદ્ધતિ
મહાવીરસિંહ ખુમાણની બાગાયતનું સૌથી વિશેષ પાસું એ છે કે જ્યારે આંબા પર કેસર કેરી તૈયાર થવા લાગે છે ત્યારે દરેક ફળ પર ખાસ પ્રકારની બેગ લગાવવામાં આવે છે. આ પદ્ધતિ સામાન્ય ખેડૂતોમાં બહુ ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
ફળ પર બેગ લગાવવાના અનેક ફાયદા છે. સૌથી પહેલું તો ફળને જીવાતો અને કીટકોથી રક્ષણ મળે છે. સાથે જ તીવ્ર સૂર્યપ્રકાશ, ધૂળ અને બાહ્ય અસરોથી પણ કેરી સુરક્ષિત રહે છે. પરિણામે કેરીનો રંગ, ચમક અને ગુણવત્તા વધુ સારી બને છે. નિકાસ માટે તૈયાર થતી ગુણવત્તાયુક્ત ફળોમાં આવી ટેક્નિકનો ઉપયોગ મોટા પ્રમાણમાં કરવામાં આવે છે.
જોકે આ પ્રક્રિયા સરળ નથી. તેમાં વધારાની મજૂરી અને ખર્ચ બંને સામેલ છે. મહાવીરસિંહના જણાવ્યા અનુસાર માત્ર આ બેગિંગ પ્રક્રિયાને કારણે અંદાજે 300 રૂપિયા પ્રતિ મણ જેટલો વધારાનો ખર્ચ થાય છે. છતાં તેઓ ગુણવત્તા સાથે કોઈ સમજૂતી કરવા તૈયાર નથી.
30 હજાર મણ ઉત્પાદન છતાં યોગ્ય ભાવનો અભાવ
મહાવીરસિંહ ખુમાણના બાગમાં આ વર્ષે અંદાજિત 30 હજાર મણ કેરીનું ઉત્પાદન થવાની શક્યતા છે. આટલી મોટી માત્રામાં ઉત્પાદન હોવા છતાં સૌથી મોટો પડકાર બજારમાં યોગ્ય ભાવનો છે.
હાલમાં બજારમાં 20 કિલો કેરીના આશરે 1500 રૂપિયા સુધીના ભાવ મળી રહ્યા છે. પરંતુ મહાવીરસિંહ માને છે કે સંપૂર્ણ ઓર્ગેનિક અને કુદરતી પદ્ધતિથી તૈયાર થયેલી કેસર કેરીના ભાવ ઓછામાં ઓછા 4000 થી 4500 રૂપિયા પ્રતિ 20 કિલો હોવા જોઈએ. કારણ કે પ્રાકૃતિક ખેતીમાં ખર્ચ, સમય અને મહેનત ત્રણેય વધુ હોય છે.
ઓર્ગેનિક ખેતીમાં ઉત્પાદન ખર્ચ સામાન્ય ખેતી કરતાં વધારે હોય છે. રાસાયણિક દવાઓનો ઉપયોગ ન કરવાના કારણે ખેડૂતોને સતત દેખરેખ રાખવી પડે છે. કુદરતી દ્રાવણ તૈયાર કરવાથી લઈને ફળની સુરક્ષા સુધીની દરેક પ્રક્રિયામાં વિશેષ ધ્યાન આપવું પડે છે. છતાં બજારમાં સામાન્ય કેરી અને ઓર્ગેનિક કેરી વચ્ચે ભાવનો મોટો તફાવત ન હોવાના કારણે ખેડૂતોને યોગ્ય નફો મળતો નથી.
ઓર્ગેનિક ફળો માટે અલગ માર્કેટની માંગ
મહાવીરસિંહ ખુમાણે સરકાર સમક્ષ મહત્વપૂર્ણ માંગણી પણ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે ઓર્ગેનિક ફળો માટે અલગ માર્કેટ અને સ્પષ્ટ નીતિ બનાવવાની જરૂર છે. જો સરકાર ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનો માટે અલગ વેચાણ વ્યવસ્થા ઉભી કરે તો ખેડૂતોને તેમના ઉત્પાદનનો યોગ્ય ભાવ મળી શકે.
હાલમાં ગ્રાહકો માટે પણ સાચી ઓર્ગેનિક અને સામાન્ય કેરી વચ્ચે તફાવત સમજવો મુશ્કેલ બને છે. માર્કેટમાં સર્ટિફિકેશન અને બ્રાન્ડિંગનો અભાવ હોવાના કારણે પ્રાકૃતિક ખેતી કરનારા ખેડૂતો પાછળ રહી જાય છે. જો ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનોને અલગ ઓળખ આપવામાં આવે તો ખેડૂતો અને ગ્રાહકો બંનેને લાભ થઈ શકે.
ભારતમાં હવે પ્રાકૃતિક ખેતી અને ઝીરો બજેટ ફાર્મિંગ જેવી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. અનેક રાજ્ય સરકારો પણ ઓર્ગેનિક ખેતી તરફ ખેડૂતોને પ્રેરિત કરી રહી છે. છતાં માર્કેટિંગ અને યોગ્ય ભાવ હજુ પણ સૌથી મોટો પડકાર છે.
આ પણ વાંચો: ઓછી મૂડીમાં જોઈએ છે વધુ નફો? : આ પાક બનશે નોટો છાપવાનું મશીન! જાણો ખેતીની સંપૂર્ણ વિગતો
કેમ મહત્વપૂર્ણ છે મહાવીરસિંહ ખુમાણ જેવા ખેડૂતોનું મોડેલ?
આજના સમયમાં ખેતી ક્ષેત્ર અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. વધતા ખર્ચ, અનિયમિત વરસાદ, જમીનની ઘટતી ઉર્વરતા અને બજારમાં ભાવની અસ્થિરતા ખેડૂતો માટે ચિંતા વધારી રહ્યા છે. આવા સમયમાં મહાવીરસિંહ ખુમાણ જેવા યુવા ખેડૂતોનું મોડેલ આશાની નવી કિરણ સમાન છે.
તેઓ માત્ર ખેતી કરી રહ્યા નથી, પરંતુ પર્યાવરણને બચાવવાની દિશામાં પણ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી રહ્યા છે. ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતી જમીનને જીવંત રાખે છે, પાણી બચાવે છે અને સ્વાસ્થ્યપ્રદ ખોરાક પૂરું પાડે છે. સાથે જ યુવાનો માટે ખેતીમાં નવી સંભાવનાઓ પણ ઉભી કરે છે.
મહાવીરસિંહ ખુમાણની સફર એ સાબિત કરે છે કે જો આધુનિક વિચારસરણી, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અને મહેનત સાથે ખેતી કરવામાં આવે તો ખેતી પણ સફળ અને સન્માનજનક કારકિર્દી બની શકે છે. આજે તેઓ માત્ર સફળ ખેડૂત નથી, પરંતુ અનેક યુવાનો માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત બની ગયા છે.
