વાશિમ જિલ્લાના રિસોડ પોલીસ સ્ટેશનમાં 2011માં બેગ્યા પવારના કસ્ટોડિયલ મૃત્યુ મામલે કોર્ટે તમામ 9 આરોપી પોલીસકર્મીઓને દોષિત ઠેરવ્યા; રાજ્યના પોલીસ ઇતિહાસમાં દુર્લભ ગણાતો નિર્ણય
2011માં મહારાષ્ટ્રના વાશિમ જિલ્લાના રિસોડ પોલીસ સ્ટેશનમાં થયેલા કસ્ટોડિયલ ડેથ કેસમાં લગભગ 15 વર્ષ બાદ જિલ્લા અદાલતે ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે. અદાલતે તે સમયના પોલીસ સ્ટેશન ઇન્ચાર્જ સહિત કુલ નવ પોલીસકર્મીઓને હત્યા અને અન્ય ગંભીર ગુનાઓમાં દોષિત ઠેરવી આજીવન કેદની સજા ફટકારી છે. સાથે જ દરેક આરોપી પર ₹10,000નો દંડ પણ ફટકારવામાં આવ્યો છે. દંડ ન ભરવામાં આવે તો વધારાની સાદી કેદની સજાનો પણ આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
આ કેસ 9 મે, 2011ના રોજ શરૂ થયો હતો. પોલીસે ચોરીના એક કેસની તપાસ દરમિયાન શંકાના આધારે બેગ્યા પવાર અને અન્ય એક વ્યક્તિને કસ્ટડીમાં લીધા હતા. આરોપ છે કે પોલીસ સ્ટેશનમાં બેગ્યા પવારને ગંભીર રીતે માર મારવામાં આવ્યો હતો, જેના કારણે તેમના શરીર પર અનેક ગંભીર ઇજાઓ થઈ હતી. બીજા દિવસે સારવાર માટે લઈ જતી વખતે તેમનું મોત થયું હતું. પરિવારજનોએ શરૂઆતથી જ આ મૃત્યુને પોલીસ અત્યાચારનું પરિણામ ગણાવ્યું હતું.
તપાસ અને ટ્રાયલમાં શું બહાર આવ્યું?
ઘટનાએ તે સમયે ભારે વિવાદ ઊભો કર્યો હતો. માનવ અધિકાર સંબંધિત પ્રશ્નો ઉઠતા રાજ્ય સરકારે તપાસ રાજ્ય ગુનાહિત તપાસ વિભાગ (CID)ને સોંપી હતી. તપાસ દરમિયાન મેડિકલ પુરાવા, પરિસ્થિતિજન્ય પુરાવા અને સાક્ષીઓના નિવેદનોના આધારે પોલીસ અધિકારીઓ સામે ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી હતી. ટ્રાયલ દરમિયાન સરકાર પક્ષે કુલ 47 સાક્ષીઓ રજૂ કર્યા હતા.
વાશિમ જિલ્લા વધારાના સત્ર ન્યાયાધીશે ચુકાદામાં જણાવ્યું કે આરોપીઓ સામે રજૂ થયેલા પુરાવા તેમને દોષિત ઠેરવવા માટે પૂરતા છે. કોર્ટે તમામ નવ આરોપીઓને આજીવન કેદની સજા ફટકારી છે. અહેવાલો મુજબ, કેટલાક આરોપીઓને અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (અત્યાચાર નિવારણ) કાયદા હેઠળના ગુનાઓમાં પણ દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા છે.
શા માટે મહત્વનો છે આ નિર્ણય?
કસ્ટોડિયલ ડેથ જેવા કેસોમાં દોષિત પોલીસકર્મીઓને સજા થવાના બનાવો ભારતમાં પ્રમાણમાં દુર્લભ ગણાય છે. આવા કેસોમાં તપાસ, પુરાવા અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા લાંબી ચાલતી હોવાથી અંતિમ ચુકાદા સુધી પહોંચવામાં વર્ષો લાગી જતા હોય છે.
આ ચુકાદાને મહારાષ્ટ્રના પોલીસ ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે, કારણ કે એક જ કેસમાં એકસાથે નવ પોલીસકર્મીઓને આજીવન કેદની સજા ફટકારવાનો નિર્ણય અત્યંત અસામાન્ય છે. આ નિર્ણય પોલીસ જવાબદારી અને કસ્ટડીમાં માનવ અધિકારોના રક્ષણ અંગેની ચર્ચાને ફરી કેન્દ્રસ્થાને લાવી શકે છે.
ભારતમાં કસ્ટોડિયલ ડેથના મુદ્દે લાંબા સમયથી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. સર્વોચ્ચ અદાલત અને રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગ દ્વારા ધરપકડ અને કસ્ટડી દરમિયાન વ્યક્તિના અધિકારો અંગે અનેક માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે. તેમ છતાં સમયાંતરે આવા કેસો સામે આવતા રહે છે, જેના કારણે તપાસની પારદર્શિતા અને જવાબદારીનો મુદ્દો સતત ચર્ચામાં રહે છે.
આગળ શું?
ચુકાદા બાદ દોષિત પોલીસકર્મીઓને ઉચ્ચ અદાલતમાં અપીલ કરવાનો કાનૂની અધિકાર ઉપલબ્ધ રહેશે. બીજી તરફ, આ નિર્ણયને કસ્ટોડિયલ હિંસા સામે ન્યાયિક જવાબદારીના મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે. કેસમાં લાંબા સમય બાદ મળેલા ચુકાદાને પીડિત પરિવાર માટે ન્યાયની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
