મધ્યપ્રદેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતા એટલે કે Uniform Civil Code (UCC) લાગુ કરવાની દિશામાં સરકાર આગળ વધી છે. રાજ્ય સરકારે વિધાનસભાના ચોમાસુ સત્રમાં UCC બિલ રજૂ કર્યું છે અને તેના પર ચર્ચા બાદ તેને પસાર કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરાઈ છે. આ બિલને લઈને વિધાનસભામાં સત્તાપક્ષ અને વિપક્ષ વચ્ચે ભારે રાજકીય ગરમાવો જોવા મળ્યો હતો. મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવે સરકારનો પક્ષ રજૂ કરતાં જણાવ્યું હતું કે જો ઈશ્વરે તમામ લોકોને સમાન બનાવ્યા છે તો માનવસર્જિત કાયદાઓમાં પણ સમાનતા હોવી જોઈએ. આ સાથે તેમણે UCCને તમામ નાગરિકો માટે એકસરખા નાગરિક કાયદા તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું હતું. બિલના મુખ્ય મુદ્દાઓમાં એકથી વધુ લગ્ન પર પ્રતિબંધ, લગ્નનું ફરજિયાત રજિસ્ટ્રેશન, છૂટાછેડા માટે કાયદેસર પ્રક્રિયા, પુરુષો અને મહિલાઓને વારસામાં સમાન અધિકાર તથા લિવ-ઇન સંબંધોના રજિસ્ટ્રેશન જેવી જોગવાઈઓનો સમાવેશ થાય છે.
મધ્યપ્રદેશ સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, UCCનો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરવા માટે નિવૃત્ત સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ રંજના પ્રકાશ દેસાઈની અધ્યક્ષતામાં સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. રાજ્યમાં લોકો પાસેથી સૂચનો અને અભિપ્રાયો પણ મંગાવવામાં આવ્યા હતા. સરકારના જણાવ્યા મુજબ આ પ્રક્રિયા દરમિયાન 9.58 લાખથી વધુ સૂચનો પ્રાપ્ત થયા હતા. મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવે UCCને સમાન નાગરિક અધિકારો સાથે જોડીને તેનો બચાવ કર્યો છે, જ્યારે વિપક્ષે આ કાયદાને લઈને અનેક પ્રશ્નો અને વાંધા ઉઠાવ્યા છે. ખાસ કરીને આદિવાસી સમાજના પરંપરાગત કાયદા અને રિવાજોને ધ્યાનમાં રાખીને બિલમાં તેમને કાયદાની જોગવાઈઓમાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે.
UCCમાં લગ્ન અને છૂટાછેડાને લઈને શું જોગવાઈ?
સમાન નાગરિક સંહિતાનો મુખ્ય હેતુ વ્યક્તિગત કાયદાઓ હેઠળ આવતા કેટલાક નાગરિક અને પારિવારિક મુદ્દાઓ માટે એકસરખું કાનૂની માળખું ઊભું કરવાનો છે. મધ્યપ્રદેશના પ્રસ્તાવિત કાયદામાં એકથી વધુ લગ્નને માન્યતા નહીં આપવાની જોગવાઈ છે. આ ઉપરાંત છૂટાછેડા માટે પણ નિર્ધારિત કાયદેસર પ્રક્રિયાનું પાલન કરવું પડશે. એટલે કે માત્ર કોઈ ચોક્કસ ધાર્મિક અથવા પરંપરાગત રીતના આધારે લગ્નજીવનનો અંત લાવવાને બદલે કાયદામાં નક્કી કરાયેલી પ્રક્રિયા અનુસરવી પડશે. અગાઉના અહેવાલો મુજબ, બિલમાં ત્રણ તલાક જેવી પ્રથાને પણ કાયદાકીય રીતે માન્યતા નહીં આપવાની જોગવાઈ સાથે જોડવામાં આવી છે.
લગ્નના રજિસ્ટ્રેશનને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ઉપલબ્ધ સત્તાવાર માહિતી મુજબ, મધ્યપ્રદેશમાં લગ્નનું રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત બનાવવાની જોગવાઈ છે અને આ વ્યવસ્થા ગામ સ્તર સુધી લાગુ કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. સરકારનો દાવો છે કે લગ્નનું રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત થવાથી દંપતીના કાનૂની અધિકારો, લગ્નની સ્થિતિ અને ભવિષ્યમાં ઊભા થઈ શકે તેવા વિવાદોને લઈને સ્પષ્ટતા વધશે. બીજી તરફ, કાયદાની અમલવારી દરમિયાન સ્થાનિક સ્તરે રજિસ્ટ્રેશનની વ્યવસ્થા કેટલી સરળ અને અસરકારક બને છે તે પણ મહત્વનું રહેશે.
લિવ-ઇન સંબંધો માટે નિયમો વધુ મહત્વપૂર્ણ
મધ્યપ્રદેશના UCCમાં સૌથી વધુ ચર્ચામાં રહેલી જોગવાઈઓમાં લિવ-ઇન સંબંધોનું ફરજિયાત રજિસ્ટ્રેશન સામેલ છે. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, લિવ-ઇન સંબંધમાં રહેતા દંપતીએ સંબંધ શરૂ થયાના એક મહિનાની અંદર રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ તેની ઘોષણા અથવા રજિસ્ટ્રેશન કરાવવું પડશે. આ નિયમનો હેતુ આવા સંબંધોમાં રહેલા લોકોના અધિકારો અને જવાબદારીઓને કાયદાકીય માળખામાં લાવવાનો હોવાનું સરકાર તરફથી જણાવાયું છે. જો કે, આ જોગવાઈ ખાનગી જીવન, કાયદાકીય દેખરેખ અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા જેવા મુદ્દાઓને લઈને ચર્ચાનો વિષય પણ બની શકે છે.
લિવ-ઇન સંબંધમાંથી જન્મેલા બાળકને કાયદાકીય સુરક્ષા અને સમાન અધિકાર આપવાની દિશામાં પણ જોગવાઈઓ છે. આ પ્રકારની જોગવાઈનો વ્યાપક હેતુ બાળકના અધિકારોને માતા-પિતાના સંબંધની કાનૂની સ્થિતિથી અલગ રાખવાનો છે. જોકે, મધ્યપ્રદેશના કાયદામાં લિવ-ઇન સંબંધો અંગેની ચોક્કસ પ્રક્રિયા, રજિસ્ટ્રેશનની શરતો અને ઉલ્લંઘન માટેની સજાની સંપૂર્ણ વિગતો અંતિમ કાયદા અને તેના નિયમો પરથી વધુ સ્પષ્ટ થશે. અગાઉના અહેવાલોમાં રજિસ્ટ્રેશન ન કરાવવાના કિસ્સામાં કડક દંડ અથવા જેલની જોગવાઈની વાત પણ સામે આવી હતી.
વારસાઈમાં પુરુષ અને મહિલાને સમાન અધિકાર
UCCનો બીજો મહત્વપૂર્ણ ભાગ સંપત્તિ અને વારસાઈ સાથે સંબંધિત છે. મધ્યપ્રદેશના પ્રસ્તાવિત કાયદા મુજબ પુરુષો અને મહિલાઓને વારસાઈના અધિકારમાં સમાનતા આપવાનો હેતુ છે. UCCના સમર્થકોનું માનવું છે કે સમાન વારસાઈ કાયદાથી લિંગ આધારિત અસમાનતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે અને પરિવારની સંપત્તિમાં દીકરી તથા દીકરાના અધિકારોને સમાન કાનૂની આધાર મળી શકે છે.
જોકે, વારસાઈના નિયમોને સમજતી વખતે વસીયત અને વસીયત વિના મૃત્યુ વચ્ચેનો તફાવત મહત્વપૂર્ણ બને છે. વ્યક્તિએ પોતાની સંપત્તિ અંગે માન્ય વસીયત કરી હોય તો સંપત્તિનું વિતરણ સામાન્ય રીતે તે વસીયતની જોગવાઈઓ અનુસાર થાય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વસીયત કર્યા વિના મૃત્યુ પામે ત્યારે વારસદારોના હકો અંગે લાગુ કાયદાની જોગવાઈઓ મહત્વ ધરાવે છે. તેથી UCC હેઠળ વારસાઈની સમાનતા અંગેની ચર્ચામાં કાયદાની ચોક્કસ કલમો અને અપવાદોને ધ્યાનપૂર્વક સમજવા જરૂરી રહેશે.
ઉત્તરાખંડ, ગુજરાત અને આસામથી મધ્યપ્રદેશ કેટલું અલગ?
UCC લાગુ કરવાની દિશામાં ઉત્તરાખંડે દેશમાં સૌથી પહેલા મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું હતું. ત્યારબાદ ગુજરાત અને આસામે પણ સમાન નાગરિક કાયદાની દિશામાં કાયદાકીય પ્રક્રિયા આગળ ધપાવી છે. જોકે ત્રણેય રાજ્યોના મોડલમાં કેટલીક સમાનતાઓ હોવા છતાં લિવ-ઇન સંબંધો, રજિસ્ટ્રેશન, અમલની રીત અને સજાની જોગવાઈઓમાં તફાવત જોવા મળે છે. મધ્યપ્રદેશનું મોડલ પણ આ રાજ્યોના અનુભવોને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યું હોવાનું સરકારના નિવેદનો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે.
ઉત્તરાખંડના UCC મોડલમાં લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસાઈ અને લિવ-ઇન સંબંધોને લઈને નિયમનાત્મક માળખું ઊભું કરવામાં આવ્યું છે. મધ્યપ્રદેશના પ્રસ્તાવિત કાયદામાં પણ લિવ-ઇન સંબંધોના એક મહિનાની અંદર રજિસ્ટ્રેશન અને લગ્નનું ફરજિયાત રજિસ્ટ્રેશન જેવી જોગવાઈઓ જોવા મળે છે. ગુજરાતે 2026માં UCC બિલ વિધાનસભામાં રજૂ કર્યું હતું, જેમાં લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસાઈ અને લિવ-ઇન સંબંધોને એકસમાન કાનૂની માળખા હેઠળ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. તેથી મધ્યપ્રદેશ અને ગુજરાતના અભિગમમાં કેટલીક સમાનતાઓ હોવા છતાં બંને રાજ્યોના અંતિમ કાયદા અને અમલના નિયમો અલગ હોઈ શકે છે.
આસામ સાથે સરખામણીમાં શું ખાસ?
આસામમાં પણ UCCની દિશામાં લિવ-ઇન સંબંધોના ફરજિયાત રજિસ્ટ્રેશન અને એકથી વધુ લગ્ન સામેની જોગવાઈઓ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા રહ્યા છે. મધ્યપ્રદેશની જેમ અહીં પણ લિવ-ઇન સંબંધોને કાનૂની માળખા હેઠળ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, અલગ-અલગ રાજ્યોમાં દંડ, રજિસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયા અને કાયદાના અમલની પદ્ધતિમાં તફાવત હોઈ શકે છે. તેથી માત્ર “UCC લાગુ થયું” એટલા આધાર પર તમામ રાજ્યોના કાયદા સંપૂર્ણપણે સમાન છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. દરેક રાજ્યના કાયદાની ચોક્કસ કલમો અને નિયમો અલગથી જોવાની જરૂર રહે છે.
મધ્યપ્રદેશના કિસ્સામાં સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે સરકારે એક તરફ તમામ નાગરિકો માટે સમાન નાગરિક કાયદાની વાત કરી છે, જ્યારે બીજી તરફ અનુસૂચિત જનજાતિ સમુદાયોને કાયદાના દાયરામાંથી બહાર રાખ્યા છે. આ જોગવાઈ UCCના “સમાનતા”ના વ્યાપ અને પરંપરાગત આદિવાસી કાયદાઓ વચ્ચેના સંતુલન અંગે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા ઊભી કરી શકે છે. સરકાર આને આદિવાસી પરંપરા અને વિશેષ કાનૂની સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવેલ નિર્ણય તરીકે રજૂ કરી રહી છે.
હવે આગળ શું?
મધ્યપ્રદેશમાં UCCની કાયદાકીય પ્રક્રિયા આગળ વધ્યા બાદ હવે સૌથી મોટો પડકાર તેનો વ્યવહારુ અમલ રહેશે. લગ્ન અને લિવ-ઇન રજિસ્ટ્રેશનની વ્યવસ્થા કેટલી સરળ બને છે, વારસાઈના વિવાદોમાં કાયદો કેવી રીતે લાગુ થાય છે અને વિવિધ સમુદાયોમાં નવા નિયમો અંગે કેટલી જાગૃતિ ઊભી થાય છે તે મહત્વનું રહેશે. આ ઉપરાંત, કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓને લઈને કાનૂની પડકારો ઊભા થાય છે કે નહીં તે પણ આગામી સમયમાં જોવાનું રહેશે.
સમાન નાગરિક સંહિતા ભારતના બંધારણના નીતિનિર્દેશક તત્ત્વોમાં સમાવિષ્ટ કલમ 44 સાથે જોડાયેલો વિષય છે. તેનો મુખ્ય વિચાર એ છે કે સમગ્ર દેશમાં નાગરિકોના વ્યક્તિગત કાયદાઓમાં શક્ય તેટલી સમાનતા લાવવામાં આવે. જોકે, તેની અમલવારી હંમેશાં કાયદાકીય, સામાજિક અને રાજકીય ચર્ચાનો વિષય રહી છે. મધ્યપ્રદેશનું UCC બિલ હવે આ ચર્ચાને વધુ વેગ આપશે. રાજ્યમાં આ કાયદો કઈ રીતે અમલમાં આવે છે અને તેની જોગવાઈઓ સામાન્ય નાગરિકોના જીવન પર વાસ્તવમાં શું અસર કરે છે તે આગામી તબક્કામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન રહેશે.
