Live in Relationship : આજના આધુનિક સમયમાં, ખાસ કરીને મેટ્રો શહેરોમાં, યુવા જનરેશન લગ્ન ગ્રંથિથી જોડાયા પહેલા એકબીજાના સ્વભાવ અને જીવનશૈલીને સમજવા માટે લિવ-ઈનમાં રહેવાનું પસંદ કરે છે. જોકે ભારતીય સમાજમાં હજુ પણ આ સંબંધોને પરંપરાગત લગ્ન જેટલી સામાજિક માન્યતા નથી મળી, પરંતુ કાયદો પુખ્ત વયના કપલને પોતાની મરજીથી સાથે રહેવાનો અધિકાર આપે છે. લિવ-ઈન રિલેશનશિપ એ માત્ર એક સાથે રહેવાની વ્યવસ્થા નથી, પરંતુ તેમાં કાયદાકીય સુરક્ષા અને જવાબદારીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
ભારતમાં લિવ-ઈન માટેનો કાયદો : શું તે કાયદેસર છે?
ભારતીય ન્યાયતંત્ર, ખાસ કરીને સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બે પુખ્ત વયના લોકો (18 વર્ષથી વધુ ઉંમરની સ્ત્રી અને 21 વર્ષથી વધુ ઉંમરનો પુરુષ) જો પોતાની મરજીથી લગ્ન વગર સાથે રહે, તો તે કોઈ ગુનો નથી. આ સંબંધને 'ઘરેલું હિંસા અધિનિયમ, 2005' હેઠળ સુરક્ષા આપવામાં આવી છે. જોકે, લિવ-ઈનને લગ્ન નથી ગણવામાં આવતા, પરંતુ જો સંબંધ લાંબો સમય ચાલે, તો મહિલાને ભરણપોષણ (Maintenance) માંગવાનો અધિકાર મળી શકે છે.
લિવ-ઈન રિલેશનશિપ સર્ટિફિકેટ : સુરક્ષાનું કવચ
ઘણીવાર લિવ-ઈનમાં રહેતા કપલ્સને ઘર ભાડે મેળવવામાં, બેંક ખાતું ખોલાવવામાં કે અન્ય સરકારી કામોમાં મુશ્કેલી પડે છે. આ સમયે 'લિવ-ઈન રિલેશનશિપ એગ્રીમેન્ટ' (જેને સામાન્ય ભાષામાં સર્ટિફિકેટ કહેવાય છે) ખૂબ કામ લાગે છે. આ એક નોટરાઈઝ્ડ દસ્તાવેજ છે જે સાબિત કરે છે કે બંને પક્ષો પોતાની મરજીથી અને સભાન અવસ્થામાં આ સંબંધમાં જોડાયા છે. આ કાગળ ભવિષ્યમાં બ્લૅકમેલિંગ કે ખોટા ફોજદારી કેસો (જેમ કે બળાત્કાર કે છેતરપિંડીના આક્ષેપો) સામે સુરક્ષા આપે છે.
સર્ટિફિકેટ મેળવવાની પ્રક્રિયા અને શરતો
આ કોઈ સરકારી કચેરીમાંથી મળતું પ્રમાણપત્ર નથી, પરંતુ એક કાયદેસરનો કરાર (Agreement) છે.
સ્ટેમ્પ પેપર : આ એગ્રીમેન્ટ યોગ્ય કિંમતના સ્ટેમ્પ પેપર પર તૈયાર કરવામાં આવે છે.
વિગતો : તેમાં રહેઠાણની વિગતો, બંનેના ID પ્રૂફ અને સાથે રહેવાની શરતો લખવામાં આવે છે.
ખર્ચ અને જવાબદારી : તેમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરી શકાય છે કે ઘરનું ભાડું કોણ ભરશે, લોન કોના નામે રહેશે અને જો છૂટા પડે તો સામાનની વહેંચણી કેવી રીતે થશે.
નોટરી : વકીલ મારફતે આ દસ્તાવેજને નોટરાઈઝ્ડ કરાવવો જરૂરી છે, જેથી તે કાયદેસરનો પુરાવો બની શકે.
વિવાહિત વ્યક્તિઓ માટેના કડક નિયમો
કાયદો લિવ-ઈનની આઝાદી આપે છે, પણ તેની અમુક મર્યાદાઓ છે. જો કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રી પહેલેથી જ વિવાહિત હોય અને પોતાના જીવનસાથીથી કાયદેસરના છૂટાછેડા (Divorce) લીધા વગર અન્ય વ્યક્તિ સાથે લિવ-ઈનમાં રહે, તો તે સંબંધને કાયદાકીય રક્ષણ મળતું નથી. આવી સ્થિતિમાં, તેને વ્યભિચાર ગણી શકાય છે અને તેનાથી લગ્નજીવનના કાયદાકીય પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે. તેથી, લિવ-ઈનમાં જોડાતા પહેલા બંને પક્ષોનું સિંગલ હોવું કે કાયદેસર રીતે છૂટા પડેલા હોવું અનિવાર્ય છે.
બાળકોના હક અને મિલકતમાં અધિકાર
સૌથી મહત્વનો મુદ્દો લિવ-ઈન દરમિયાન જન્મેલા બાળકોનો છે. સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા મુજબ, લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં જન્મેલા બાળકોને 'અવૈધ' (Illegitimate) ગણી શકાય નહીં. તેમને તેમના માતા-પિતાની સંપત્તિમાં વારસાઈ હક મળે છે. જો માતા-પિતા પાસે લિવ-ઈન એગ્રીમેન્ટ હોય, તો બાળકના જન્મના પ્રમાણપત્રમાં પિતાનું નામ નોંધાવવામાં અને ભવિષ્યમાં તેના કાયદેસરના હકો મેળવવામાં કોઈ મુશ્કેલી પડતી નથી.
નોંધ : આ આર્ટિકલમાં આપવામાં આવેલી માહિતી માત્ર સામાન્ય જાણકારી અને જનજાગૃતિના હેતુ માટે છે. લિવ-ઈન રિલેશનશિપના કાયદાઓ અને નિયમો સમય-સમય પર બદલાતા રહે છે અને દરેક કેસની પરિસ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે. આ માહિતીને કાયદાકીય સલાહ (Legal Advice) તરીકે ગણવી નહીં. કોઈપણ કાયદાકીય કરાર કે એગ્રીમેન્ટ કરતાં પહેલા અથવા આ બાબતે કોઈ પણ ગંભીર નિર્ણય લેતા પહેલા નિષ્ણાત વકીલ અથવા કાયદાકીય સલાહકારની મદદ લેવી અનિવાર્ય છે. આ માહિતીના આધારે લેવામાં આવેલા કોઈ પણ પગલા માટે લેખક કે વેબસાઇટ જવાબદાર રહેશે નહીં.
