ગુજરાત સહિત દેશભરના લાખો ખેડૂતો ખેતીકામ માટે કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) યોજનાનો લાભ લે છે. ઓછા વ્યાજ દરે મળતી આ લોન ખેતી માટે આશીર્વાદ સમાન છે, પરંતુ ઘણીવાર કુદરતી આફતો કે આર્થિક ભીંસના કારણે ખેડૂતો સમયસર લોનના હપ્તા ભરી શકતા નથી. આવી સ્થિતિમાં ખેડૂતોના મનમાં એક જ ડર હોય છે કે, "શું બેંક મારી જમીન નીલામ કરી દેશે?" સોશિયલ મીડિયા અને અફવાઓના બજારમાં આ અંગે ઘણી ગેરમાન્યતાઓ પ્રવર્તે છે, પરંતુ હકીકત કંઈક અલગ છે.
બેંકિંગ નિયમો મુજબ, લોન ડિફોલ્ટ થવાની સ્થિતિમાં જમીનની તાત્કાલિક હરાજી કરવામાં આવતી નથી. બેંક પહેલા ખેડૂતને સમજાવવાનો અને સમાધાન સુધી પહોંચવાનો પ્રયત્ન કરે છે. કાયદાકીય રીતે પણ ખેડૂતો પાસે એવા ઘણા વિકલ્પો છે જેના દ્વારા તેઓ પોતાની જમીન બચાવી શકે છે. આજે આપણે વિગતવાર જાણીશું કે KCC લોન ન ભરાય તો પ્રક્રિયા કેવી રીતે ચાલે છે અને ખેડૂતો પાસે કયા કાનૂની રક્ષણ ઉપલબ્ધ છે.
શું છે KCC યોજના અને લોનની મર્યાદા?
વર્ષ 1998માં શરૂ થયેલી KCC યોજનાનો મુખ્ય હેતુ ખેડૂતોને ખાનગી શાહુકારોના ઊંચા વ્યાજના ચુંગલમાંથી મુક્ત કરવાનો હતો. આ યોજના હેઠળ ખેડૂતોને બિયારણ, ખાતર અને સિંચાઈ જેવા ખર્ચ માટે સરળતાથી લોન મળે છે. સામાન્ય રીતે આ યોજનામાં 50,000 થી 3 લાખ રૂપિયા સુધીની લોન આપવામાં આવે છે. જો ખેડૂત સમયસર લોનની ચુકવણી કરે, તો સરકાર તરફથી વ્યાજમાં સબસીડી મળે છે, જેના કારણે લોનનો અસરકારક વ્યાજ દર માત્ર 4% જેટલો જ રહે છે.
લોન ન ભરાય તો શું થાય? NPA સુધીની પ્રક્રિયા
જો કોઈ ખેડૂત આર્થિક તંગી કે અન્ય કારણોસર નિર્ધારિત સમયે લોન ચૂકવવામાં અસમર્થ રહે, તો બેંક સીધી જમીન જપ્ત કરવાની કાર્યવાહી કરી શકતી નથી. બેંકિંગ નિયમો અનુસાર, આ પ્રક્રિયા અત્યંત તબક્કાવાર અને પારદર્શક હોય છે. સૌથી પહેલા બેંક ખેડૂતને લોન ભરવા માટે પત્ર, એસએમએસ અથવા ફોન કોલ દ્વારા 'રિમાઇન્ડર નોટિસ' મોકલે છે. જો તેમ છતાં લોનની ચુકવણી સતત 90 દિવસ સુધી ન થાય, તો બેંક તે ખાતાને NPA (Non-Performing Asset) એટલે કે 'બિન-કાર્યક્ષમ અસ્કયામત' જાહેર કરે છે. NPA જાહેર થયા પછી બેંક સત્તાવાર વસૂલાતની નોટિસ મોકલે છે અને છેલ્લી ઘડી સુધી ખેડૂત સાથે બેસીને સમાધાન (Settlement) અથવા લોન સેટલમેન્ટના પ્રયાસો કરે છે.
હરાજી એ છેલ્લો વિકલ્પ: જાણો કેવી રીતે થાય છે પ્રક્રિયા?
જ્યારે બેંકના તમામ સમજાવટના પ્રયત્નો નિષ્ફળ જાય, ત્યારે જમીનની હરાજીનો અંતિમ વિકલ્પ વિચારવામાં આવે છે. આ તબક્કે મામલો બેંકમાંથી વહીવટી તંત્ર એટલે કે તહેસીલદાર કચેરી સુધી પહોંચે છે, જ્યાં આ રકમને 'મહેસૂલ બાકી' તરીકે ગણવામાં આવે છે. જમીનની હરાજી કરતા પહેલા પ્રશાસન દ્વારા એક 'જાહેર નોટિસ' બહાર પાડવામાં આવે છે, જે ખેડૂત માટે નાણાં ભરીને પોતાની મિલકત બચાવવાની છેલ્લી તક હોય છે. જો હરાજી થાય, તો તેમાંથી મળનારી આવકમાંથી બેંક પોતાની બાકી લેણી રકમ અને ખર્ચ વસૂલ કરે છે, અને જો કોઈ રકમ વધે તો તે નિયમ મુજબ ખેડૂતને પરત કરવામાં આવે છે.
ખેડૂતો પાસે શું છે રાહતના વિકલ્પો?
મહત્વની વાત એ છે કે, દરેક કિસ્સામાં જમીન નીલામ થવી ફરજિયાત નથી, કારણ કે ખેડૂતો પાસે રાહતના અનેક વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હોય છે. જો પૂર કે દુષ્કાળ જેવી કુદરતી આફતને કારણે પાક નિષ્ફળ ગયો હોય, તો બેંક લોન રી-સ્ટ્રક્ચરિંગ (હપ્તા લંબાવવા) ની સુવિધા આપે છે. આ ઉપરાંત, સમય-સમય પર સરકાર દ્વારા આવતી લોન માફી યોજનાઓ ખેડૂતો માટે મોટી રાહત સાબિત થાય છે. જો ખેડૂતે પાક વીમો લીધો હોય, તો વીમા કંપની પાસેથી મળતી ક્લેમની રકમ સીધી લોન પેટે જમા કરાવી શકાય છે. અંતમાં, જો બેંક નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરી ખોટી રીતે દબાણ કરે, તો ખેડૂત ડેબ્ટ રિકવરી ટ્રિબ્યુનલ (DRT) અથવા સિવિલ કોર્ટમાં અપીલ કરીને કાનૂની રક્ષણ મેળવી શકે છે.
