Maqbool Film: બોલિવૂડમાં ગેંગસ્ટર આધારિત ફિલ્મોની લાંબી પરંપરા રહી છે, પરંતુ કેટલીક ફિલ્મો એવી હોય છે જે માત્ર મનોરંજન પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. તે ફિલ્મો સમય જતાં સિનેમાના ઇતિહાસમાં વિશેષ સ્થાન મેળવી લે છે. વર્ષ 2003માં આવેલી 'Maqbool' એવી જ એક ફિલ્મ છે, જે શરૂઆતમાં બોક્સ ઓફિસ પર મોટી સફળતા મેળવી શકી નહોતી, પરંતુ આજે તેને ભારતીય સિનેમાની શ્રેષ્ઠ કલ્ટ ક્લાસિક ફિલ્મોમાં ગણવામાં આવે છે.
આ ફિલ્મની સૌથી ખાસ વાત એ હતી કે તે વિશ્વવિખ્યાત નાટ્યકાર વિલિયમ શેક્સપિયરના અમર નાટક 'મેકબેથ' પરથી પ્રેરિત હતી. જોકે દિગ્દર્શક વિશાલ ભારદ્વાજે આ કથાને ભારતીય પરિસ્થિતિ અને ખાસ કરીને મુંબઈના અંડરવર્લ્ડ સાથે એવી રીતે જોડીને રજૂ કરી કે તે સંપૂર્ણપણે નવી અને પ્રભાવશાળી ફિલ્મ બની ગઈ.
જ્યારે 'મેકબેથ' મુંબઈના અંડરવર્લ્ડમાં જીવંત બન્યું
વિશાલ ભારદ્વાજે શેક્સપિયરની મૂળ વાર્તાને જસની તસ રજૂ કરવાની જગ્યાએ તેને ભારતીય સંદર્ભમાં ઢાળી. ફિલ્મમાં અંડરવર્લ્ડ, સત્તાની લાલસા, પ્રેમ, વિશ્વાસઘાત અને ગુનાની દુનિયાનું એવું ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું કે દર્શકો અંત સુધી વાર્તા સાથે જોડાયેલા રહે. 'મકબૂલ' માત્ર એક ગેંગસ્ટર ફિલ્મ નહોતી, પરંતુ માનવીય લાલચ, મહત્ત્વાકાંક્ષા અને તેના પરિણામોની ઊંડી માનસિક સફર પણ હતી.
ઇરફાન ખાને આપ્યો કારકિર્દીનો યાદગાર અભિનય
ફિલ્મમાં ઇરફાન ખાને મુખ્ય પાત્ર 'મકબૂલ' ભજવ્યું હતું. તેમના અભિનયને આજે પણ ભારતીય સિનેમાના શ્રેષ્ઠ અભિનયમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે.
ઇરફાને અનેક દૃશ્યોમાં ખૂબ ઓછા સંવાદો સાથે માત્ર પોતાની આંખો, ચહેરાના હાવભાવ અને શાંત અભિવ્યક્તિ દ્વારા પાત્રની અંદર ચાલી રહેલી ઉથલપાથલને જીવંત બનાવી હતી. આ જ કારણ છે કે 'મકબૂલ' તેમના કરિયરની સૌથી યાદગાર ફિલ્મોમાં સામેલ છે.
તબ્બુ અને પંકજ કપૂરે પણ છોડી અમીટ છાપ
ફિલ્મમાં તબ્બુ 'નિમ્મી'નું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જે પ્રેમ, મહત્ત્વાકાંક્ષા અને પસ્તાવા વચ્ચે ઝઝૂમતી સ્ત્રી તરીકે આખી વાર્તાને આગળ ધપાવે છે.
બીજી તરફ પંકજ કપૂર અને ઓમ પુરી બે પોલીસ અધિકારીઓની ભૂમિકામાં અદભૂત અભિનય કર્યો હતો. વિશાલ ભારદ્વાજે શેક્સપિયરના 'મેકબેથ'માં આવેલી ત્રણ ડાકણોના પાત્રોને ભારતીય અંદાજમાં આ બે પોલીસ અધિકારીઓના રૂપમાં રજૂ કરીને ફિલ્મને અનોખી ઓળખ આપી હતી.
બોક્સ ઓફિસ પર ન ચાલી, પરંતુ સમય જતાં બદલાઈ ગઈ ઓળખ
'મકબૂલ' જ્યારે રિલીઝ થઈ ત્યારે તે બોક્સ ઓફિસ પર ખાસ કમાણી કરી શકી નહોતી. તે સમયના દર્શકો માટે આ ફિલ્મની રજૂઆત અને તેની ગંભીર શૈલી કદાચ અલગ હતી.
પરંતુ વર્ષો પસાર થતાં ફિલ્મને વિવેચકો, સિનેપ્રેમીઓ અને ફિલ્મ વિદ્યાર્થીઓ તરફથી જબરદસ્ત પ્રશંસા મળવા લાગી. આજે તેની સ્ક્રિપ્ટ, દિગ્દર્શન, કેમેરાવર્ક અને અભિનયને ફિલ્મ અભ્યાસમાં ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે.
અહીંથી શરૂ થઈ વિશાલ ભારદ્વાજની શેક્સપિયર ટ્રિલોજી
'મકબૂલ' માત્ર એક ફિલ્મ નહોતી, પરંતુ વિશાલ ભારદ્વાજની પ્રસિદ્ધ શેક્સપિયર ટ્રિલોજીની પ્રથમ ફિલ્મ હતી.
ત્યારબાદ તેમણે 'ઓમકારા', જે 'ઓથેલો' પરથી પ્રેરિત હતી, અને 'હૈદર', જે 'હેમ્લેટ' પરથી આધારિત હતી, જેવી ફિલ્મો બનાવી. ત્રણેય ફિલ્મોએ સાબિત કર્યું કે વિશ્વ સાહિત્યની મહાન કૃતિઓને ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પરિસ્થિતિ સાથે જોડીને પણ અદ્ભુત રીતે રજૂ કરી શકાય છે.
આજે પણ કેમ જોવી જોઈએ 'મકબૂલ'?
જો તમને ગંભીર વિષયવસ્તુ, મજબૂત અભિનય અને અલગ પ્રકારનું સિનેમા ગમે છે, તો 'મકબૂલ' આજે પણ જોવા લાયક ફિલ્મ છે. આ ફિલ્મ માત્ર ગેંગસ્ટર ડ્રામા નથી, પરંતુ સત્તા, લાલચ, અપરાધબોધ અને માનવીય મનોદશાની ઊંડી સમજ આપતી કૃતિ છે. રિલીઝ સમયે કદાચ તેને તેવું સ્થાન મળ્યું નહોતું, પરંતુ આજે 'મકબૂલ' ભારતીય સિનેમાની એવી ફિલ્મોમાં સામેલ છે, જેને સમય જતાં સાચી ઓળખ અને સન્માન મળ્યું છે
