રેર અર્થ મામલે ભારત માટે રાહતના સમાચાર : હવે ચીન પર નિર્ભરતા ઘટશે

વિશ્વની ટેક્નોલોજી અને ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રી માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતા Rare Earth Minerals હવે ભારત માટે મોટી રાજકીય અને આર્થિક તક બની રહ્યા છે. લાંબા સમયથી ચીન પર નિર્ભર રહેલું ભારત હવે રશિયા સાથેના નવા સમજૂતી કરાર દ્વારા પોતાની સપ્લાય ચેઇન મજબૂત કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. આ કરાર માત્ર ખનિજ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભારતના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઇલેક્ટ્રિક વાહન, સોલાર અને સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્ર માટે લાંબા ગાળાનો વ્યૂહાત્મક ફેરફાર માનવામાં આવી રહ્યો છે.

ભારત-રશિયા વચ્ચે Rare Earth પર મોટો MoU

રશિયાની સરકારી ન્યુક્લિયર અને મિનરલ કંપની Rosatom અને ભારતની Nexon Geochem વચ્ચે મોસ્કોમાં મહત્વપૂર્ણ Memorandum of Understanding (MoU) પર સહી થઈ છે. આ કરાર હેઠળ બંને દેશો Rare Earth Elements, High-Purity Materials અને Joint Production Facilities માટે સાથે મળીને કામ કરશે.

રિપોર્ટ મુજબ આ “Full-Cycle Project” હશે, એટલે કે માત્ર ખનન નહીં પરંતુ ખનિજોની પ્રોસેસિંગ, શુદ્ધીકરણ અને ઉદ્યોગોમાં ઉપયોગી અંતિમ સામગ્રીના ઉત્પાદન સુધીનો સંપૂર્ણ ચક્ર બંને દેશો સંયુક્ત રીતે વિકસાવશે.

આમાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, કેમિકલ્સ અને ન્યુક્લિયર ઇન્ડસ્ટ્રી માટે જરૂરી હાઈ-વેલ્યુ મટીરિયલ્સનું ઉત્પાદન પણ સામેલ રહેશે.

ચીનની મોનોપોલી સામે ભારતની મોટી તૈયારી

વિશ્વમાં Rare Earth Mineralsના ક્ષેત્રમાં હાલમાં ચીનનું લગભગ એકછત્ર પ્રભુત્વ છે. અંદાજે વિશ્વના 60 ટકા Rare Earth કાચા માલનું ખનન ચીન કરે છે, જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે લગભગ 95 ટકા Rare Earth Processing પણ ચીનમાં જ થાય છે.

આ કારણે દુનિયાભરના ઘણા દેશો ટેક્નોલોજી અને મેન્યુફેક્ચરિંગ માટે ચીન પર નિર્ભર છે. ખાસ કરીને Dysprosium અને Neodymium જેવા મિનરલ્સ હાઈ-ટેક ઇન્ડસ્ટ્રી માટે અત્યંત જરૂરી છે.

ભારત પણ અત્યાર સુધી Rare Earth માટે મોટા પ્રમાણમાં ચીન પર નિર્ભર રહ્યું છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારત સરકારે આ નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે વૈકલ્પિક સપ્લાય ચેઇન બનાવવાનું મિશન શરૂ કર્યું છે.

રશિયા સાથેનો આ નવો કરાર એ જ વ્યૂહરચનાનો ભાગ માનવામાં આવી રહ્યો છે.

Rare Earth કેમ એટલા મહત્વપૂર્ણ છે?

Rare Earth Elements કુલ 17 ખાસ પ્રકારના રાસાયણિક તત્ત્વોનો સમૂહ છે. તેમને “Rare” કહેવામાં આવે છે કારણ કે જમીનમાંથી શુદ્ધ સ્વરૂપે બહાર કાઢવાની અને પ્રોસેસ કરવાની પ્રક્રિયા અત્યંત જટિલ અને ખર્ચાળ હોય છે.

પરંતુ આજની ડિજિટલ અને ગ્રીન ટેક્નોલોજી દુનિયામાં આ મિનરલ્સ વિના આધુનિક ઉપકરણો બનાવવું લગભગ અશક્ય છે.

Rare Earthનો ઉપયોગ નીચેના ક્ષેત્રોમાં મોટા પ્રમાણમાં થાય છે:

• સ્માર્ટફોન અને સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સ

• ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EV Batteries અને Motors)

• સોલાર પેનલ્સ

• Wind Turbines

• ડિફેન્સ અને મિસાઇલ સિસ્ટમ

• ન્યુક્લિયર ટેક્નોલોજી

• મેગ્નેટ અને હાઈ-પરફોર્મન્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ

આ કારણે Rare Earthને હવે “21મી સદીનું નવું તેલ” પણ કહેવામાં આવે છે.

ભારત માટે આ કરાર કેમ મહત્વપૂર્ણ?

ભારત હાલમાં દુનિયાના સૌથી ઝડપથી વિકસતા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને EV બજારોમાં સામેલ છે. કેન્દ્ર સરકાર “Make in India” અને “Semiconductor Mission” જેવા પ્રોજેક્ટ્સ પર ભાર મૂકી રહી છે.

પરંતુ જો કાચા માલ માટે ભારત ચીન પર નિર્ભર રહે તો ભવિષ્યમાં સપ્લાય ચેઇન અને કિંમતો બંનેમાં જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.

રશિયા સાથેનો Rare Earth કરાર ભારતને ત્રણ મોટા ફાયદા આપી શકે છે:

1. સપ્લાય સુરક્ષા

ચીન પર આધાર ઓછો થતા ભારતને લાંબા ગાળે સ્થિર સપ્લાય મળી શકે છે.

2. સ્થાનિક મેન્યુફેક્ચરિંગને બળ

દેશમાં EV, સોલાર અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગને ગતિ મળશે.

3. સ્ટ્રેટેજિક ફાયદો

Rare Earth પર નિયંત્રણ ભવિષ્યમાં જિયોપોલિટિકલ શક્તિ સમાન ગણાય છે.

ભારત હવે અનેક દેશો સાથે કરી રહ્યું છે ભાગીદારી

ભારત માત્ર રશિયા સાથે જ નહીં પરંતુ અનેક દેશો સાથે Critical Minerals માટે ભાગીદારી મજબૂત કરી રહ્યું છે.

ભારતે પહેલેથી જ નીચેના દેશો સાથે મહત્વપૂર્ણ મિનરલ્સ સંબંધિત કરારો કર્યા છે:

• Australia

• Argentina

• Japan

તે ઉપરાંત Peru અને Chile સાથે પણ ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. આ દેશો Lithium અને Copper જેવા ખનિજોમાં સમૃદ્ધ ગણાય છે.

ભારતનો સ્પષ્ટ હેતુ એ છે કે ભવિષ્યની ટેક્નોલોજી ઇન્ડસ્ટ્રી માટે કોઈ એક દેશ પર અતિનિર્ભરતા ન રહે.

વૈશ્વિક રાજનીતિમાં Rare Earth બન્યા નવો હથિયાર

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે વધતી ટેક્નોલોજી સ્પર્ધાએ Rare Earthને વૈશ્વિક રાજનીતિના કેન્દ્રમાં લાવી દીધા છે.

ચીન ઘણી વખત Rare Earth Export Controlsનો ઉપયોગ વ્યૂહાત્મક દબાણ તરીકે કરે છે. જેના કારણે અમેરિકા, યુરોપ અને ભારત જેવા દેશો હવે વૈકલ્પિક સપ્લાય નેટવર્ક બનાવવા પર ધ્યાન આપી રહ્યા છે.

ભારત-રશિયા ભાગીદારીને પણ એ જ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં જોવામાં આવી રહી છે.