India Russia Defence Deal: ભારતની હવાઈ સુરક્ષા ક્ષમતામાં એક મહત્વપૂર્ણ વધારો થયો છે. રશિયા તરફથી S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમનો ચોથો સ્ક્વોડ્રન ભારતમાં પહોંચી ગયો છે. ચીન અને પાકિસ્તાન સાથેની સંવેદનશીલ સરહદોને ધ્યાનમાં રાખતા આ ડિલિવરીને વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. આ સિસ્ટમ ભારતને લાંબા અંતરેથી દુશ્મનના વિમાનો, ડ્રોન, ક્રુઝ મિસાઇલો અને બેલિસ્ટિક મિસાઇલોને નિશાન બનાવીને નષ્ટ કરવાની અદ્યતન ક્ષમતા આપે છે.
ભારતની હવાઈ સુરક્ષામાં મોટો વધારો
ભારત અને રશિયા વચ્ચે ઓક્ટોબર 2018માં લગભગ 5 અબજ અમેરિકન ડોલર (આશરે ₹40,000 કરોડથી વધુ)નો ઐતિહાસિક સંરક્ષણ કરાર થયો હતો. આ કરાર હેઠળ ભારતે પાંચ S-400 એર ડિફેન્સ સ્ક્વોડ્રન ખરીદવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. અગાઉ ત્રણ સ્ક્વોડ્રન ભારતને મળી ચૂક્યા હતા અને તેમને વ્યૂહાત્મક વિસ્તારોમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા.
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધના કારણે સપ્લાય ચેઇન અને ઉત્પાદન પ્રક્રિયાઓ પર અસર થતાં બાકીની ડિલિવરીમાં વિલંબ થયો હતો. હવે ચોથા સ્ક્વોડ્રનના આગમન સાથે ભારતીય વાયુસેનાની હવાઈ સુરક્ષા ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. સંરક્ષણ સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર આ સિસ્ટમને એવા વિસ્તારોમાં તૈનાત કરવામાં આવશે જ્યાંથી ચીન અને પાકિસ્તાન તરફથી ઊભા થઈ શકે તેવા હવાઈ જોખમો સામે ઝડપી પ્રતિસાદ આપી શકાય.
પૂર્વી લદ્દાખથી લઈને પશ્ચિમ સરહદ સુધીના વ્યૂહાત્મક વિસ્તારોમાં આ સિસ્ટમ ભારત માટે એક શક્તિશાળી રક્ષણાત્મક ઢાલ તરીકે કામ કરશે.
S-400 શા માટે દુનિયાની સૌથી અદ્યતન એર ડિફેન્સ સિસ્ટમોમાં ગણાય છે?
S-400 ટ્રાયમ્ફ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમને વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી અને આધુનિક હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓમાંની એક માનવામાં આવે છે. નાટો દેશોમાં તેને SA-21 Growler તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સિસ્ટમની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે એકસાથે અનેક પ્રકારના હવાઈ ખતરાઓને ઓળખી શકે છે, ટ્રેક કરી શકે છે અને તેમને નષ્ટ પણ કરી શકે છે. તેમાં ફાઇટર જેટ્સ, સ્ટેલ્થ એરક્રાફ્ટ, ક્રુઝ મિસાઇલ, બેલિસ્ટિક મિસાઇલ અને ડ્રોનનો સમાવેશ થાય છે.
S-400ની વિવિધ પ્રકારની મિસાઇલો 40 કિલોમીટરથી લઈને 400 કિલોમીટર સુધીના અંતરે લક્ષ્યોને નિશાન બનાવી શકે છે. આ સિસ્ટમ લાંબા અંતરે ઉડતા વિમાનોને પણ ટ્રેક કરી શકે છે અને જોખમ ઊભું થાય તે પહેલાં જ પ્રતિસાદ આપી શકે છે.
એક S-400 રેજિમેન્ટમાં આઠ લોન્ચર હોય છે અને તે એકસાથે અનેક લક્ષ્યો પર હુમલો કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેની મોબાઇલ ડિઝાઇનને કારણે તેને ઝડપથી એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે ખસેડી શકાય છે, જેના કારણે દુશ્મન માટે તેને શોધવી અથવા નિશાન બનાવવી મુશ્કેલ બની જાય છે.
સુદર્શન ચક્ર નેટવર્ક સાથે થશે એકીકરણ
ભારતીય વાયુસેના હાલમાં દેશવ્યાપી બહુસ્તરીય એર ડિફેન્સ નેટવર્ક તૈયાર કરી રહી છે. "સુદર્શન ચક્ર" નામના આ સંકલિત નેટવર્કમાં S-400 ઉપરાંત બરાક-8 જેવી મધ્યમ અંતરની મિસાઇલ સિસ્ટમો અને અન્ય આધુનિક રડાર તથા સંરક્ષણ પ્લેટફોર્મને જોડવામાં આવી રહ્યા છે.
એક જ કમાન્ડ-એન્ડ-કંટ્રોલ માળખા હેઠળ વિવિધ સંરક્ષણ સિસ્ટમોને જોડવાથી સંભવિત હુમલાની સ્થિતિમાં ઝડપી નિર્ણય લેવામાં અને વધુ અસરકારક પ્રતિસાદ આપવામાં મદદ મળશે. નિષ્ણાતોના મતે ભવિષ્યના યુદ્ધોમાં નેટવર્ક-કેન્દ્રિત સંરક્ષણ વ્યવસ્થા નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે.
વધુ પાંચ S-400 સ્ક્વોડ્રન ખરીદવાની તૈયારી
ભારત માત્ર વર્તમાન પાંચ સ્ક્વોડ્રન પર અટકવાનું નથી. અહેવાલો અનુસાર સરકારે રશિયા પાસેથી વધુ પાંચ S-400 સ્ક્વોડ્રન ખરીદવાના પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી છે. જો આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થશે તો ભારતીય વાયુસેનાની કુલ S-400 ક્ષમતા દસ સ્ક્વોડ્રન સુધી પહોંચી જશે.
ચીનની વધતી સૈન્ય ક્ષમતા, પાકિસ્તાન સાથેની સુરક્ષા પડકારો અને આધુનિક હવાઈ યુદ્ધની બદલાતી જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણયને લાંબા ગાળાની સંરક્ષણ વ્યૂહરચનાનો ભાગ માનવામાં આવે છે.
ઓપરેશન સિંદૂરમાં S-400ની ભૂમિકા ચર્ચામાં
તાજેતરના સમયમાં "ઓપરેશન સિંદૂર" દરમિયાન S-400 સિસ્ટમની કામગીરી અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી. વિવિધ અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે આ સિસ્ટમે દુશ્મન પક્ષની હવાઈ ગતિવિધિઓને મર્યાદિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
જોકે આવા ઓપરેશનલ દાવાઓ અંગે સત્તાવાર વિગતો મર્યાદિત હોય છે, પરંતુ સંરક્ષણ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે S-400 જેવી લાંબા અંતરની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમની હાજરી માત્ર હુમલાને અટકાવતી નથી, પરંતુ દુશ્મનના વ્યૂહાત્મક નિર્ણયો પર પણ અસર કરે છે. આ પ્રકારની પ્રણાલીઓ હવાઈ ક્ષેત્રમાં મજબૂત નિરોધક (Deterrence) તરીકે કાર્ય કરે છે.
ભારતીય વાયુસેનાની પ્રતિરક્ષા ક્ષમતા વધુ વિસ્તૃત થશે
ભારત હાલમાં દ્વિમોરચીય સુરક્ષા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે, જ્યાં એક તરફ ચીન સાથેની વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (LAC) પર તણાવ જોવા મળે છે તો બીજી તરફ પાકિસ્તાન તરફથી પણ સુરક્ષા પડકારો યથાવત છે. આવી સ્થિતિમાં S-400 જેવા અદ્યતન એર ડિફેન્સ પ્લેટફોર્મનું મજબૂત નેટવર્ક ભારતની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
ચોથા સ્ક્વોડ્રનના આગમનથી ભારતીય વાયુસેનાની પ્રતિરક્ષા ક્ષમતા વધુ વિસ્તૃત થશે, જ્યારે પાંચમી ડિલિવરી પૂર્ણ થતાં 2018ના મૂળ કરારનું સંપૂર્ણ અમલીકરણ થઈ જશે. સાથે જ વધુ પાંચ સિસ્ટમ ખરીદવાની તૈયારી દર્શાવે છે કે ભારત ભવિષ્યના હવાઈ જોખમો સામે લાંબા ગાળાની મજબૂત સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઉભી કરવા પ્રતિબદ્ધ છે.
