નેપાળની ભારતને ખુલ્લી ધમકી : 'લિપુલેખ અમારો વિસ્તાર છે, ભારતીય યાત્રીઓ માનસરોવર જવા માટે તેનો ઉપયોગ ન કરે', જાણો શું છે વિવાદ

India Nepal Border Dispute: ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધોમાં ફરી એકવાર સરહદ વિવાદને કારણે ગરમાવો જોવા મળી રહ્યો છે. નેપાળ સરકારે ફરી એકવાર ભારતના ઉત્તરાખંડ રાજ્યમાં આવેલા કાલાપાની, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરા વિસ્તારો પર પોતાનો દાવો ઠોક્યો છે. નેપાળ દ્વારા તાજેતરમાં જારી કરવામાં આવેલા નવા રાજકીય નકશા અને સત્તાવાર નિવેદનોને કારણે દક્ષિણ એશિયાના રાજકારણમાં હલચલ મચી ગઈ છે. દાયકાઓ જૂના આ વિવાદમાં નેપાળનું આક્રમક વલણ ભારત સાથેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં તણાવ પેદા કરી શકે છે.

શું છે સમગ્ર વિવાદ? ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના આ સરહદ વિવાદના મૂળ 1816ની 'સુગૌલી સંધિ'માં રહેલા છે. બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની અને નેપાળના રાજા વચ્ચે થયેલી આ સંધિ મુજબ કાલી નદીને બંને દેશો વચ્ચેની પશ્ચિમ સરહદ માનવામાં આવી હતી. જોકે, વિવાદ કાલી નદીના ઉદ્ગમ સ્થાનને લઈને છે. નેપાળનો દાવો છે કે કાલી નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન લિમ્પિયાધુરા છે, તેથી તેની પૂર્વમાં આવેલા તમામ વિસ્તારો (કાલાપાની અને લિપુલેખ સહિત) તેના છે. બીજી તરફ, ભારતનું માનવું છે કે નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન કાલાપાનીમાં છે, જે દાયકાઓથી ભારતનો અભિન્ન હિસ્સો રહ્યો છે.

લિપુલેખ પાસનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ

લિપુલેખ પાસ ભારત માટે માત્ર ભૌગોલિક જ નહીં પરંતુ વ્યૂહાત્મક અને ધાર્મિક રીતે પણ અત્યંત મહત્વનો છે. કૈલાસ માનસરોવરની યાત્રા માટે આ સૌથી ટૂંકો રસ્તો પૂરો પાડે છે. ભારતે જ્યારે આ વિસ્તારમાં રસ્તાનું નિર્માણ કર્યું, ત્યારે નેપાળે તેનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો. ચીન સાથેની સરહદ નજીક હોવાથી સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ પણ આ વિસ્તાર પર ભારતનું નિયંત્રણ હોવું અનિવાર્ય છે.

નેપાળના નવા નકશા અને રાજકીય દાવપેચ

નેપાળની સંસદે અગાઉ પણ સર્વાનુમતે એક નવો નકશો પસાર કર્યો હતો જેમાં ભારતીય વિસ્તારોને પોતાના દર્શાવ્યા હતા. નેપાળની આંતરિક રાજનીતિમાં 'રાષ્ટ્રવાદ'ના નામે ભારત વિરોધી વલણ અપનાવવું ઘણીવાર સત્તાધારી પક્ષો માટે ફાયદાકારક સાબિત થાય છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે નેપાળના આ વલણ પાછળ ક્યાંકને ક્યાંક ચીનનો દોરીસંચાર પણ હોઈ શકે છે, જે આ વિસ્તારમાં ભારતની પકડ નબળી પાડવા માંગે છે.

આ પણ વાંચો: જાણો 2026માં પાસપોર્ટ રેન્કિંગમાં ભારત કયા સ્થાને : કયા દેશનો પાસપોર્ટ સૌથી શક્તિશાળી

ભારતનો સ્પષ્ટ સંદેશ: વાતચીત દ્વારા ઉકેલની અપેક્ષા

ભારતે હંમેશા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાલાપાની, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરા તેના અભિન્ન અંગો છે. ભારત સરકારનું વલણ રહ્યું છે કે નેપાળ સાથેના કોઈપણ સીમા વિવાદનો ઉકેલ ઐતિહાસિક પુરાવા અને તથ્યોના આધારે દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટો દ્વારા જ લાવવો જોઈએ. ભારતે નેપાળને એકપક્ષીય રીતે નકશામાં ફેરફાર કરવા કે કૃત્રિમ વિસ્તરણ કરવા સામે ચેતવણી પણ આપી છે. આગામી સમયમાં બંને દેશો વચ્ચે સચિવ સ્તરની વાતચીત થાય અને આ વિવાદનો કોઈ કાયમી ઉકેલ આવે તે દક્ષિણ એશિયાની શાંતિ માટે અત્યંત જરૂરી છે. જોકે, નેપાળના વર્તમાન વલણને જોતા આ મામલો જલદી થાળે પડે તેવું જણાતું નથી.