ભારતમાં છેલ્લા એક દાયકામાં ઇન્ટરનેટ માત્ર એક સુવિધા નહીં પરંતુ જીવનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયું છે. ડિજિટલ પેમેન્ટથી લઈને ઓનલાઈન શિક્ષણ, રિમોટ વર્કિંગ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સુધી, દરેક ક્ષેત્રમાં ઇન્ટરનેટની ભૂમિકા વધી છે. દિલ્હીના તાજા સરકારી આંકડા દર્શાવે છે કે વર્ષ 2015થી 2025 વચ્ચે રાજધાનીમાં ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રાઇબર્સની સંખ્યા 217 ટકા વધી છે. પરંતુ આ માત્ર દિલ્હીની કહાની નથી, સમગ્ર ભારત ડિજિટલ ક્રાંતિના સૌથી મોટા તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે.
દિલ્હીમાં 10 વર્ષમાં ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રાઇબર્સ 1.8 કરોડથી વધીને 5.7 કરોડ
દિલ્હી સરકારના તાજા આંકડા અનુસાર, વર્ષ 2015માં દિલ્હીમાં ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રાઇબર્સની સંખ્યા લગભગ 1.8 કરોડ હતી, જે 2025માં વધીને 5.7 કરોડ થઈ ગઈ છે. એટલે કે માત્ર 10 વર્ષના સમયગાળામાં ઇન્ટરનેટ કનેક્શનની સંખ્યામાં 217 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.
આ આંકડા દિલ્હીની ડિજિટલ પ્રગતિ દર્શાવે છે, પરંતુ તેની પાછળ સમગ્ર દેશની ટેક્નોલોજીકલ પરિવર્તનની તસવીર પણ જોવા મળે છે. સસ્તા મોબાઈલ ડેટા, ઓછા ભાવના સ્માર્ટફોન, 4G અને 5G નેટવર્કના વિસ્તરણ અને ડિજિટલ સેવાઓના ઝડપી વિકાસે કરોડો લોકોને ઇન્ટરનેટ સાથે જોડ્યા છે.
ભારત આજે વિશ્વના સૌથી મોટા મોબાઈલ યુઝર માર્કેટમાં સામેલ છે. મોબાઈલ કનેક્ટિવિટી અને ઇન્ટરનેટ સેવાઓના વિસ્તરણને કારણે દેશની અર્થવ્યવસ્થા, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને વ્યવસાય ક્ષેત્રોમાં પણ મોટા ફેરફારો આવ્યા છે.
ઇન્ટરનેટ યુઝર અને ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રાઇબર વચ્ચે શું તફાવત છે?
દિલ્હી સરકારના આંકડામાં ખાસ વાત એ છે કે તેમાં "ઇન્ટરનેટ યુઝર્સ" નહીં પરંતુ "ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રિપ્શન"ની ગણતરી કરવામાં આવી છે.
ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રિપ્શન હેઠળ મોબાઈલ વાયરલેસ કનેક્શન, ફિક્સ્ડ વાયરલેસ કનેક્શન અને બ્રોડબેન્ડ જેવા વાયદ કનેક્શનનો સમાવેશ થાય છે.
એટલે કે એક વ્યક્તિ જો પોતાના મોબાઈલમાં ઇન્ટરનેટ કનેક્શન સાથે ઘરમાં બ્રોડબેન્ડ પણ વાપરે છે, તો તેની પાસે એકથી વધુ ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રિપ્શન ગણાઈ શકે છે.
આ જ કારણ છે કે દિલ્હીની કુલ વસ્તી લગભગ 2.3 કરોડ હોવા છતાં અહીં ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રાઇબર્સની સંખ્યા 5.7 કરોડ સુધી પહોંચી છે. એટલે કે દિલ્હીમાં વસ્તીની સરખામણીમાં લગભગ 2.5 ગણા જેટલા ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રિપ્શન નોંધાયા છે.
2015થી 2025 સુધી કેવી રીતે વધ્યા ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રાઇબર્સ?
છેલ્લા એક દાયકાના આંકડા જોવામાં આવે તો દિલ્હીમાં ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી સતત વધી છે.
વર્ષ 2015માં દિલ્હીમાં 1.8 કરોડ ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રાઇબર્સ હતા. 2016માં આ સંખ્યા વધીને 2 કરોડ થઈ. ત્યારબાદ 2017માં 2.7 કરોડ, 2018માં 3.1 કરોડ અને 2019માં 3.6 કરોડ સુધી પહોંચી.
વર્ષ 2020માં પ્રથમ વખત આ આંકડો 4 કરોડને પાર કરીને 4.1 કરોડ થયો. ત્યારબાદ 2021માં 4.5 કરોડ અને 2022માં 4.6 કરોડ સબ્સ્ક્રાઇબર્સ નોંધાયા.
વર્ષ 2023માં સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ જોવા મળી અને સંખ્યા વધીને 5.3 કરોડ થઈ. 2024માં આ આંકડો 5.6 કરોડ અને 2025માં 5.7 કરોડ સુધી પહોંચ્યો.
આ વૃદ્ધિ પાછળ અનેક સામાજિક અને ટેક્નોલોજીકલ કારણો જવાબદાર રહ્યા છે. વર્ષ 2016ની નોટબંધી બાદ ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ ઝડપથી વધ્યો હતો. ત્યારબાદ 2020માં કોરોના મહામારી દરમિયાન ઓનલાઈન શિક્ષણ, ઘરેથી કામ અને ડિજિટલ સેવાઓનો ઉપયોગ મોટા પ્રમાણમાં વધ્યો.
સસ્તા ડેટા અને સ્માર્ટફોનથી આવી ડિજિટલ ક્રાંતિ
ભારતમાં ઇન્ટરનેટના ઝડપી વિકાસનું સૌથી મોટું કારણ સસ્તો મોબાઈલ ડેટા અને સ્માર્ટફોનની સરળ ઉપલબ્ધતા છે.
એક સમય હતો જ્યારે ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ મર્યાદિત વર્ગ સુધી હતો, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મોબાઈલ ડેટાના ભાવમાં ઘટાડો થતાં સામાન્ય લોકો પણ ઓનલાઈન આવ્યા છે.
4G નેટવર્કના વિસ્તરણ અને હવે 5G સેવાઓના આગમનથી ઇન્ટરનેટની ઝડપ અને ઉપયોગ બંનેમાં વધારો થયો છે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ એપ્લિકેશન, ઓનલાઈન શોપિંગ, સોશિયલ મીડિયા, ઓનલાઈન શિક્ષણ પ્લેટફોર્મ અને એપ આધારિત સેવાઓએ પણ લોકોની ઇન્ટરનેટ પરની નિર્ભરતા વધારી છે.
દિલ્હી જેવા મોટા શહેરોમાં ડિજિટલ સેવાઓનો ઉપયોગ વધુ હોવાથી અહીં ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રિપ્શનનું પ્રમાણ વધારે છે.
સમગ્ર ભારતમાં પણ ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટીનો મોટો ઉછાળો
દિલ્હીની જેમ સમગ્ર દેશમાં પણ ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રિપ્શન ઝડપથી વધ્યા છે.
વર્ષ 2015માં ભારતમાં કુલ ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રાઇબર્સની સંખ્યા લગભગ 30.2 કરોડ હતી. વર્ષ 2025માં આ આંકડો વધીને 96.9 કરોડ થઈ ગયો છે.
એટલે કે એક દાયકામાં દેશમાં ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રિપ્શનમાં લગભગ 220 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.
દિલ્હીમાં 217 ટકાની વૃદ્ધિ થઈ છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશની નજીક છે. જોકે, દિલ્હીની વસ્તી દેશની કુલ વસ્તીના 2 ટકાથી પણ ઓછી હોવા છતાં વર્ષ 2025માં દેશના કુલ ઇન્ટરનેટ સબ્સ્ક્રિપ્શનમાં લગભગ 6 ટકા હિસ્સો દિલ્હીએ નોંધાવ્યો હતો.
આ દર્શાવે છે કે રાજધાનીમાં ડિજિટલ સેવાઓ કેટલી મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.
ભારત બન્યું વિશ્વનું સૌથી મોટું ડિજિટલ માર્કેટ
તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર, ભારતમાં સક્રિય ઇન્ટરનેટ યુઝર્સની સંખ્યા 100 કરોડની નજીક પહોંચી રહી છે.
વર્ષ 2025માં ભારતમાં સક્રિય ઇન્ટરનેટ યુઝર્સની સંખ્યામાં લગભગ 8 ટકાનો વાર્ષિક વધારો નોંધાયો છે.
ભારત હવે વિશ્વના સૌથી મોટા અને ઝડપથી વિકસતા ડિજિટલ માર્કેટમાં સામેલ થઈ રહ્યું છે. ખાસ વાત એ છે કે કુલ ઇન્ટરનેટ યુઝર્સમાં લગભગ 57 ટકા લોકો ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રહે છે.
આ બતાવે છે કે ડિજિટલ ક્રાંતિ હવે માત્ર શહેરો સુધી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ ગામડાઓ સુધી પણ પહોંચી રહી છે.
ઇન્ટરનેટ યુઝર્સ હવે AI તરફ પણ ઝડપથી વધી રહ્યા છે
ભારતમાં ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ હવે માત્ર સોશિયલ મીડિયા અને વેબ બ્રાઉઝિંગ પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો. લોકો હવે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત સેવાઓનો પણ ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
એક સર્વે અનુસાર, ભારતમાં લગભગ 44 ટકા ઇન્ટરનેટ યુઝર્સ વૉઇસ સર્ચ, ચેટબોટ્સ અને AI ફિલ્ટર જેવા ફીચર્સનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
AIનો ઉપયોગ ખાસ કરીને યુવાનોમાં વધુ જોવા મળી રહ્યો છે. 15થી 24 વર્ષની ઉંમરના યુઝર્સમાં AI આધારિત સેવાઓનો ઉપયોગ સૌથી વધુ છે.
AI ઉપયોગ કરનારાઓમાં 57 ટકા હિસ્સો 15થી 24 વર્ષની વય જૂથનો છે, જ્યારે 25થી 44 વર્ષની ઉંમરના લોકોનો હિસ્સો 52 ટકા છે.
