ભારતમાં ઝડપથી ઘટી રહ્યો છે ફર્ટિલિટી રેટ: રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી નીચે પહોંચ્યો આંકડો, જાણો ભવિષ્ય પર તેની અસરો
વિશ્વમાં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો ભારત દેશ અત્યારે એક મોટા વસ્તીવિષયક (Demographic) પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. તાજેતરમાં બહાર આવેલા સેમ્પલ રજીસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (SRS) ના સ્ટેટિસ્ટિકલ રિપોર્ટના આંકડાઓએ નીતિ-નિર્માતાઓ અને આરોગ્ય નિષ્ણાતોને ચોંકાવી દીધા છે. અહેવાલ મુજબ, ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (Total Fertility Rate - TFR) હવે વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટે જરૂરી 'રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ' કરતા પણ નીચે આવી ગયો છે.
આ વૈશ્વિક ચિંતા વચ્ચે, ટેસ્લા અને સ્પેસએક્સ (SpaceX) ના CEO એલોન મસ્કે (Elon Musk) પણ સોશિયલ મીડિયા પર આ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતમાં જન્મદરમાં થઈ રહેલો આ ઘટાડો લાંબા ગાળે દેશના અર્થતંત્ર અને વસ્તીના માળખાને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
શું છે રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ અને ભારતના વર્તમાન આંકડા?
નવા રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ઘટીને 1.9 પર આવી ગયો છે.
રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ એટલે શું? સામાન્ય રીતે કોઈપણ દેશની વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટે ફર્ટિલિટી રેટ 2.1 હોવો જરૂરી માનવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ કે સરેરાશ પ્રતિ મહિલા 2.1 બાળકોનો જન્મ થવો જોઈએ, જેથી નવી પેઢી જૂની પેઢીનું સ્થાન લઈ શકે.
હવે ભારતનો આ આંકડો 1.9 થઈ ગયો છે, જે દર્શાવે છે કે દેશમાં વસ્તી સ્થિર રાખવા માટે જરૂરી સંખ્યા કરતાં ઓછા બાળકો જન્મ લઈ રહ્યા છે. જો કે, આ ઘટાડો સમગ્ર દેશમાં એકસરખો નથી. દિલ્હીમાં આ દર સૌથી ઓછો 1.2 અને કેરળમાં 1.3 છે, જ્યારે બિહાર (2.9) અને ઉત્તર પ્રદેશ (2.6) જેવા રાજ્યો હજુ પણ આ રેસમાં આગળ છે.
ભારતમાં ફર્ટિલિટી રેટ ઘટવાના મુખ્ય કારણો
નિષ્ણાતોના મતે બદલાતી સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિ આ માટે જવાબદાર છે:
શહેરીકરણ અને મોંઘી જીવનશૈલી: શહેરોમાં રહેવાનો ખર્ચ, શિક્ષણ અને ઘરનું ભાડું ખૂબ વધારે હોવાથી નોકરીયાત યુગલો હવે 'એક જ બાળક' ની નીતિ તરફ વળી રહ્યા છે.
મહિલાઓનું શિક્ષણ અને કરિયર: મહિલાઓમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ અને આત્મનિર્ભરતા વધી છે. કરિયરને પ્રાથમિકતા આપવાના કારણે લગ્ન અને બાળકો પેદા કરવાની ઉંમરમાં મોટો ફેરફાર આવ્યો છે.
મોડી લગ્ન પ્રથા: નાણાકીય સ્થિરતા મેળવવાની દોડમાં યુવાનો મોડા લગ્ન કરી રહ્યા છે, જે જૈવિક (Biological) રીતે પ્રજનન ક્ષમતાને અસર કરે છે.
ફેમિલી પ્લાનિંગ પ્રત્યે જાગૃતિ: ગર્ભનિરોધકના સરળ સાધનો અને સરકારી જાગૃતિ અભિયાનોને કારણે લોકો હવે સમજી-વિચારીને આયોજનપૂર્વક ફેમિલી પ્લાનિંગ કરે છે.
ભવિષ્યમાં આ ફેરફારની શું અસરો થશે?
ઓછા ફર્ટિલિટી રેટના કારણે ટૂંકા ગાળામાં સંસાધનો પરનું દબાણ ઘટશે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે મોટી ચિંતા ઉભી કરી શકે છે:
વૃદ્ધોની વસ્તીમાં મોટો વધારો: જન્મદર ઘટવાથી ભવિષ્યમાં યુવાનો કરતા વૃદ્ધોની વસ્તી વધી જશે. આનાથી દેશની હેલ્થકેર સિસ્ટમ અને પેન્શન ફંડ પર ભારે બોજ પડશે.
વર્કફોર્સ (કામ કરનારા લોકો) ની અછત: ભારત અત્યારે તેની 'યુવા વસ્તી' (Demographic Dividend) માટે જાણીતું છે. પરંતુ આગામી દાયકાઓમાં યુવાનોની અછતને કારણે લેબર માર્કેટ પ્રભાવિત થશે, જેના લીધે દેશના જીડીપી (GDP) ગ્રોથ પર બ્રેક વાગી શકે છે અને ચીન જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
