ભારત પર કેટલું છે વિદેશી દેવું? : કયા દેશો પાસેથી લીધી છે સૌથી વધુ લોન? જાણો દેવા પાછળનું ગણિત

ભારતને વિશ્વની ઉભરતી આર્થિક મહાશક્તિ માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ પ્રગતિના પાયામાં દેવું, રોકાણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સહયોગનું એક જટિલ માળખું જોડાયેલું છે. સવાલ એ થાય છે કે શું ભારત દુનિયાનો મોટો દેવાદાર દેશ છે કે પછી એક જવાબદાર લોન મેનેજર? ભારત કઈ સંસ્થાઓ અને દેશો પાસેથી સૌથી વધુ ઉધાર નાણાં લે છે અને આ જ દેવું લઈને ભારત કેવી રીતે અન્ય દેશોની મદદ કરી રહ્યું છે? આ અહેવાલમાં આંકડાઓ સાથેની વાસ્તવિકતા તપાસીએ.

ભારતના વિદેશી દેવામાં કેવી રીતે થયો વધારો?

સમયની સાથે આર્થિક જરૂરિયાતો અને વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓને કારણે ભારતના વિદેશી દેવામાં વધારો થયો છે. March 2020 ના અંત સુધીમાં ભારતનું કુલ વિદેશી દેવું અંદાજે 558.5 Billion US Dollar સુધી પહોંચી ગયું હતું. આ વિદેશી દેવામાં કોમર્શિયલ બોરોઈંગ (વ્યાપારી ઉધાર), NRI Deposits અને બહુપક્ષીય સંસ્થાઓ પાસેથી લેવામાં આવેલી લોનનો સમાવેશ થાય છે. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઉદ્યોગો અને વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સને વેગ આપવા માટે વૈશ્વિક બજારમાંથી મૂડી એકઠી કરવી એ ભારતની આર્થિક વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ રહ્યો છે.

સૌથી વધુ ઉધાર કોની પાસેથી લેવામાં આવ્યું?

ભારતનું વિદેશી દેવું કોઈ એક ચોક્કસ દેશ પૂરતું સીમિત નથી. તેનો મોટો હિસ્સો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો, વિદેશી બેંકો અને સંસ્થાકીય રોકાણકારો પાસેથી આવે છે. આ ઉપરાંત, World Bank (વિશ્વ બેંક) અને Asian Development Bank (એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક) જેવી સંસ્થાઓ ભારતની મુખ્ય ધિરાણકર્તા રહી છે. ખાસ કરીને કોરોના મહામારી દરમિયાન આ સંસ્થાઓ પાસેથી લીધેલી લોનનો ઉપયોગ MSME સેક્ટરને રાહત આપવા, આરોગ્ય સેવાઓ સુધારવા અને શિક્ષણ વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.

NRI Deposits અને કોમર્શિયલ બોરોઈંગનું મહત્વ

ભારતના વિદેશી દેવામાં NRI Deposits ની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વની છે. વિદેશમાં વસતા ભારતીયો દ્વારા જમા કરવામાં આવેલી મૂડી ભારતને સુરક્ષિત ફંડિંગ પૂરું પાડે છે. બીજી તરફ, કોમર્શિયલ બોરોઈંગ દ્વારા ભારતીય કંપનીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી સસ્તા દરે મૂડી મેળવે છે, જેનાથી ઉત્પાદન, નિકાસ અને રોજગારમાં વધારો થાય છે. જોકે, આ પ્રકારના દેવામાં વ્યાજ દરો અને ચલણના મૂલ્યમાં ફેરફારનું જોખમ રહેલું હોય છે.

દેવું લેવાની સાથે મદદ કરવામાં પણ ભારત અગ્રેસર

ભારત માત્ર દેવું લેનારો દેશ નથી, પરંતુ તે આજે 65 થી વધુ દેશોને વિવિધ સ્વરૂપે આર્થિક સહાય પૂરી પાડે છે. આ મદદ Line of Credit, ગ્રાન્ટ, ટેકનિકલ સહયોગ અને માનવીય સહાયના રૂપમાં હોય છે. ખાસ કરીને પાડોશી દેશો અને આફ્રિકન રાષ્ટ્રોમાં ભારતની વિકાસલક્ષી ભાગીદારી તેજીથી વધી રહી છે. આનાથી વૈશ્વિક મંચ પર ભારતની છબી એક જવાબદાર ભાગીદાર તરીકે ઉભરી છે.

શું વિદેશી દેવું ભારત માટે ખતરો છે?

આર્થિક નિષ્ણાતોના મતે, વિદેશી દેવું ત્યાં સુધી ખતરો નથી હોતું જ્યાં સુધી તેનો ઉપયોગ ઉત્પાદક ક્ષેત્રોમાં કરવામાં આવે અને તેને પરત કરવાની ક્ષમતા જળવાઈ રહે. GDP ના પ્રમાણમાં ભારતનું વિદેશી દેવું હાલમાં નિયંત્રિત સ્તર પર છે. મજબૂત વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Foreign Exchange Reserves) અને સતત વધતી અર્થવ્યવસ્થા ભારતને આ દેવું સંભાળવાની શક્તિ આપે છે. મુખ્ય પડકાર એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ઉધાર લીધેલી રકમ માત્ર વિકાસ અને રોજગારના સર્જનમાં જ વપરાય.