એક સમય એવો હતો જ્યારે વૈશ્વિક દારૂ ઉદ્યોગનો મોટો આધાર અમેરિકા, યુરોપ અને ચીન જેવા બજારો પર હતો. પરંતુ હવે વિશ્વભરના આલ્કોહોલ ઉદ્યોગમાં મોટું પરિવર્તન જોવા મળી રહ્યું છે. વધતી મોંઘવારી, સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે વધતી જાગૃતિ અને યુવા પેઢીની બદલાતી જીવનશૈલીના કારણે અનેક વિકસિત દેશોમાં દારૂની માંગ ધીમી પડવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. બીજી તરફ ભારત વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા આલ્કોહોલ બજારોમાં સ્થાન બનાવી રહ્યું છે. માર્કેટ રિસર્ચ ફર્મ IWSRના તાજેતરના અંદાજો અનુસાર આગામી દાયકામાં વૈશ્વિક આલ્કોહોલ વપરાશમાં ઘટાડો થઈ શકે છે, પરંતુ ભારત આ ટ્રેન્ડથી સંપૂર્ણપણે અલગ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
દુનિયાભરમાં કેમ ઘટી રહી છે દારૂની માંગ?
વૈશ્વિક આલ્કોહોલ ઉદ્યોગ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે. અમેરિકા, બ્રિટન, જર્મની, જાપાન અને ચીન જેવા મોટા બજારોમાં ગ્રાહકોની ખરીદ ક્ષમતા પર મોંઘવારીની સીધી અસર પડી રહી છે. જીવન જરૂરિયાતોની વધતી કિંમતો વચ્ચે લોકો મનોરંજન અને લાઇફસ્ટાઇલ સંબંધિત ખર્ચમાં ઘટાડો કરી રહ્યા છે, જેમાં દારૂનો ખર્ચ પણ સામેલ છે.
આ ઉપરાંત સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે વધતી જાગૃતિ પણ મહત્વપૂર્ણ પરિબળ બની છે. વિશ્વભરમાં "હેલ્ધી લિવિંગ" અને "લોઉ અથવા નો-આલ્કોહોલ" ટ્રેન્ડ ઝડપથી લોકપ્રિય બની રહ્યા છે. ખાસ કરીને યુવા પેઢી અગાઉની સરખામણીએ ઓછું દારૂ પીતી હોવાનું વિવિધ સર્વેક્ષણોમાં સામે આવ્યું છે. ઘણા યુવાનો હવે ફિટનેસ, સ્પોર્ટ્સ, વેલનેસ અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને વધુ પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે.
ચીન જેવા વિશાળ બજારમાં પણ આર્થિક વૃદ્ધિમાં મંદી અને ગ્રાહકોના બદલાતા વલણને કારણે દારૂ ઉદ્યોગ પર દબાણ વધી રહ્યું છે. પરિણામે વૈશ્વિક સ્તરે દારૂના વેચાણમાં આગામી વર્ષોમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળશે તેવી શક્યતા ઓછી માનવામાં આવી રહી છે.
ભારતની કહાની કેમ છે અલગ?
ભારત હાલમાં વિશ્વના સૌથી યુવા દેશોમાંથી એક છે અને આ જ બાબત આલ્કોહોલ ઉદ્યોગ માટે સૌથી મોટો વિકાસનો આધાર બની રહી છે. દેશમાં વધી રહેલો મધ્યમ વર્ગ, આવકમાં વધારો, ઝડપી શહેરીકરણ અને બદલાતી જીવનશૈલીના કારણે દારૂના બજારમાં સતત વિસ્તરણ જોવા મળી રહ્યું છે.
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે અગાઉ ગ્રાહકો મુખ્યત્વે ઓછા ભાવના ઉત્પાદનો પસંદ કરતા હતા, પરંતુ હવે ઘણા ગ્રાહકો પ્રીમિયમ અને બ્રાન્ડેડ પ્રોડક્ટ્સ તરફ વળી રહ્યા છે. આ ટ્રેન્ડ માત્ર મેટ્રો શહેરો સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ ટિયર-2 અને ટિયર-3 શહેરોમાં પણ પ્રીમિયમ આલ્કોહોલ બ્રાન્ડ્સની માંગ વધી રહી છે.
IWSRના અંદાજ મુજબ ભારતમાં કુલ બેવરેજ આલ્કોહોલ વેચાણમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સતત વધારો નોંધાયો છે. વધતી આવક સાથે ગ્રાહકોની ખર્ચ કરવાની ક્ષમતા વધી રહી છે, જેના કારણે બજારનું કદ પણ ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે. ખાસ કરીને યુવા વ્યાવસાયિકો અને શહેરી ગ્રાહકો આ વૃદ્ધિમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે.
વૈશ્વિક કંપનીઓની નજર હવે ભારત પર
વિશ્વના મોટા આલ્કોહોલ ઉત્પાદકો હવે ભારતને માત્ર એક ઉદ્ભવતા બજાર તરીકે નહીં પરંતુ ભવિષ્યના મુખ્ય ગ્રોથ એન્જિન તરીકે જોઈ રહ્યા છે. જ્યારે અમેરિકા અને યુરોપ જેવા પરંપરાગત બજારોમાં વૃદ્ધિ મર્યાદિત થઈ રહી છે, ત્યારે ભારતમાં હજુ પણ મોટી સંખ્યામાં નવા ગ્રાહકો બજારમાં જોડાઈ રહ્યા છે.
આ જ કારણ છે કે ઘણી આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ ભારતમાં પોતાના રોકાણમાં વધારો કરી રહી છે. નવી બ્રાન્ડ્સ લોન્ચ કરવાથી લઈને પ્રીમિયમ સેગમેન્ટમાં વિસ્તરણ સુધી અનેક વ્યૂહરચનાઓ અપનાવવામાં આવી રહી છે. ભારતીય ગ્રાહકોમાં બ્રાન્ડ પ્રત્યે વધતી જાગૃતિ અને ગુણવત્તાવાળા ઉત્પાદનોની માંગ કંપનીઓ માટે મોટી તક ઉભી કરી રહી છે.
ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોના અંદાજ મુજબ જો વર્તમાન વૃદ્ધિનો દર જળવાઈ રહેશે તો 2032 સુધીમાં ભારત વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું આલ્કોહોલ બજાર બની શકે છે. આ સ્થિતિ વૈશ્વિક આલ્કોહોલ ઉદ્યોગના ભવિષ્યને નવી દિશા આપી શકે છે.
વૃદ્ધિ છતાં પડકારો પણ ઓછા નથી
ભારતમાં દારૂના બજાર માટે તકો જેટલી મોટી છે, પડકારો પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ છે. દેશના દરેક રાજ્યમાં દારૂ સંબંધિત નિયમો અલગ છે, જેના કારણે કંપનીઓ માટે સમગ્ર દેશમાં એકસરખી વ્યૂહરચના અપનાવવી મુશ્કેલ બની જાય છે.
ઊંચા કર, લાઇસન્સિંગ પ્રક્રિયા, જટિલ નિયમનકારી માળખું અને વિવિધ રાજ્ય સરકારોની અલગ નીતિઓ ઉદ્યોગ માટે પડકારરૂપ છે. કેટલાક રાજ્યોમાં દારૂબંધી અથવા કડક નિયંત્રણની નીતિઓ પણ અમલમાં છે, જેના કારણે બજારના વિસ્તરણ પર અસર પડે છે.
ઉપરાંત, સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત ચર્ચાઓ અને આલ્કોહોલના ઉપયોગ અંગેની સામાજિક ચિંતાઓ પણ લાંબા ગાળે ઉદ્યોગ માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા બની શકે છે. એટલે કે બજાર વધી રહ્યું હોવા છતાં કંપનીઓને નીતિ, નિયમન અને ગ્રાહકોની બદલાતી પસંદગીઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડશે.
