અમેરિકા-ઈરાન તણાવથી વૈશ્વિક તેલ બજારમાં ખળભળાટ : હવાઈ હુમલા બાદ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ સપ્લાય રૂટ પર જહાજોની અવરજવર ધીમી પડી

Strait of Hormuz : અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરી ઉગ્ર બનેલા લશ્કરી તણાવની અસર હવે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં સ્પષ્ટ દેખાવા લાગી છે. અમેરિકાએ સતત બીજા દિવસે ઈરાનના અનેક લક્ષ્યો પર હવાઈ હુમલા કર્યા બાદ વિશ્વના સૌથી વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ ગણાતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વેપારી જહાજોની અવરજવર નોંધપાત્ર રીતે ધીમી પડી છે. આ જળમાર્ગમાંથી વિશ્વના મોટા ભાગનું કાચું તેલ અને લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ (LNG) પસાર થાય છે, તેથી તણાવ વધતા વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા અંગે નવી ચિંતા ઉભી થઈ છે. રિપોર્ટ્સ મુજબ, અનેક શિપિંગ કંપનીઓએ જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાના રૂટમાં ફેરફાર કર્યો છે. કેટલાક જહાજો ઈરાનની મંજૂરીવાળા ઉત્તરિય માર્ગને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે, જ્યારે ઓમાન તરફના દક્ષિણ કોરિડોરમાં અવરજવર અગાઉની સરખામણીએ ઓછી જોવા મળી રહી છે. જોકે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સંપૂર્ણપણે બંધ થયો હોવાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ થઈ નથી.

જહાજોની સંખ્યામાં ઘટાડાથી ઊર્જા બજારમાં અનિશ્ચિતતા

ઉપલબ્ધ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે અગાઉ થયેલા વચગાળાના અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતી બાદ હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજોની સંખ્યામાં સુધારો નોંધાયો હતો. પરંતુ તાજેતરના સૈન્ય સંઘર્ષ બાદ ફરી ટ્રાફિક ધીમો પડ્યો છે અને ઘણા જહાજો જોખમનું મૂલ્યાંકન કરીને જ આગળ વધી રહ્યા છે. આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી યથાવત રહે તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર તેની અસર વધુ ગંભીર બની શકે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વૈશ્વિક ઊર્જા વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. અંદાજે વિશ્વના દરિયાઈ માર્ગે થતા કાચા તેલના મોટા હિસ્સાનું પરિવહન આ જળમાર્ગમાંથી થાય છે. ભારત, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને અનેક એશિયાઈ દેશો માટે પણ આ માર્ગ ઊર્જા આયાતની મુખ્ય કડી છે. તેથી અહીં સર્જાતી અસ્થિરતા માત્ર મધ્યપૂર્વ પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી પરંતુ વૈશ્વિક બજારો સુધી તેની અસર પહોંચે છે.

આ પણ ખાસ વાંચો : ભારત-ન્યૂઝીલેન્ડ FTA; પહેલા જ દિવસથી 57% નિકાસ ટેરિફ-મુક્ત : જાણો ગ્રાહકો, વેપારીઓ અને ઉદ્યોગો માટે આ કરાર શું બદલાવ લાવી શકે છે

હોર્મુઝ પર પ્રભાવ જાળવવા ઈરાનનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ

આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા નિષ્ણાતોના મતે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ઈરાન માટે માત્ર વેપારી માર્ગ નથી, પરંતુ મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક સંપત્તિ પણ છે. વિશ્લેષકો માને છે કે ભવિષ્યમાં કોઈપણ રાજદ્વારી વાટાઘાટોમાં ઈરાન આ જળમાર્ગનો ઉપયોગ દબાણ સર્જવાના સાધન તરીકે કરી શકે છે. બીજી તરફ અમેરિકા અને ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC)ના દેશો પણ આ વિસ્તારમાં મુક્ત અને સુરક્ષિત જહાજી અવરજવર જળવાઈ રહે તે માટે પ્રયત્નશીલ છે. હાલના હુમલાઓ બાદ બંને દેશો વચ્ચે અગાઉ થયેલી વચગાળાની સમજૂતી વધુ નબળી પડી હોવાનું અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય રિપોર્ટ્સમાં જણાવાયું છે. તેમ છતાં કેટલાક રાજદ્વારી પ્રયાસો હજુ પણ ચાલુ હોવાના સંકેતો પણ સામે આવ્યા છે.

અમેરિકા અને ઈરાનના દાવા-પ્રતિદાવા

ઈરાને અમેરિકા પર યુદ્ધવિરામની ભાવનાનો ભંગ કરવાનો આરોપ મૂક્યો છે અને દાવો કર્યો છે કે અમેરિકી હુમલાઓમાં રેલ્વે પુલો સહિતના કેટલાક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નુકસાન થયું છે. ઈરાનના આરોગ્ય અધિકારીઓએ જાનહાનિનો પણ દાવો કર્યો છે. બીજી તરફ અમેરિકા આ કાર્યવાહીનો હેતુ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં વેપારી જહાજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો હોવાનું કહી રહ્યું છે. બંને પક્ષોના દાવાઓ અંગે તમામ વિગતોની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ હજુ ઉપલબ્ધ નથી. આ દરમિયાન ઈરાને કતાર, કુવૈત અને બહેરીનમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકોને નિશાન બનાવી મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાનો દાવો કર્યો છે. આ ઘટનાઓને કારણે સમગ્ર ગલ્ફ વિસ્તારમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ કડક કરવામાં આવી છે અને અનેક દેશોએ સ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી છે.

આ પણ ખાસ વાંચો : 200 કિમીની ઝડપે ધસી રહ્યું છે મહાવિનાશક 'બાવી વાવાઝોડું' : 3 દેશોમાં હાઈ એલર્ટ, લાખો લોકો જોખમમાં

ભારત સહિત વિશ્વ પર શું પડી શકે અસર?

જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં લાંબા સમય સુધી અવરજવર પ્રભાવિત રહેશે તો તેની સીધી અસર કાચા તેલના ભાવ, ગેસ સપ્લાય, શિપિંગ ઇન્શ્યોરન્સ, પરિવહન ખર્ચ અને વૈશ્વિક મોંઘવારી પર પડી શકે છે. ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો મધ્યપૂર્વમાંથી આયાત કરે છે, તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં વધારો સ્થાનિક ઇંધણના ખર્ચ અને અર્થવ્યવસ્થાને પણ અસર કરી શકે છે. હાલ વૈશ્વિક બજારો, ઊર્જા કંપનીઓ અને શિપિંગ ઉદ્યોગની નજર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના આગામી રાજદ્વારી તથા સૈન્ય વિકાસ પર ટકેલી છે. જો બંને દેશો વચ્ચે તણાવ ઘટશે તો હોર્મુઝમાં જહાજોની અવરજવર ફરી સામાન્ય બનવાની શક્યતા છે. પરંતુ જો સંઘર્ષ વધુ ઉગ્ર બનશે તો વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા સપ્લાય રૂટ પર લાંબા ગાળાનો પ્રભાવ પડી શકે છે.