હાલમાં ભારતભરમાં લાખો વિદ્યાર્થીઓ CBSE અને વિવિધ સ્ટેટ બોર્ડ દ્વારા આયોજિત ધોરણ 10 અને 12ની પરીક્ષાઓ આપે છે. પરંતુ શું આપ જાણો છો કે 1947માં ભારતની આઝાદી પહેલા આ વ્યવસ્થા કેવી હતી? તે સમયે કોઈ એક રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ બોર્ડ અસ્તિત્વમાં નહોતું. શાળાકીય પરીક્ષાઓનું આયોજન પ્રાદેશિક બોર્ડ અને બ્રિટિશ શાસનકાળની યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવતું હતું.
શરૂઆતના તબક્કે યુનિવર્સિટીઓની ભૂમિકા
બ્રિટિશ શાસનના શરૂઆતના ગાળામાં યુનિવર્સિટીઓ શાળા સ્તરની અંતિમ પરીક્ષાઓ લેવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવતી હતી. કલકત્તા યુનિવર્સિટી, બોમ્બે યુનિવર્સિટી અને મદ્રાસ યુનિવર્સિટી જેવી નામાંકિત સંસ્થાઓ મેટ્રિક્યુલેશન અને ઇન્ટરમીડિએટ પરીક્ષાઓ માટે જવાબદાર હતી. આ પરીક્ષાઓ શાળાકીય શિક્ષણના અંતે લેવામાં આવતી અને તે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પ્રવેશ મેળવવા માટેનો મુખ્ય માર્ગ ગણાતી હતી.
ભારતનું સૌથી જૂનું શિક્ષણ બોર્ડ
શિક્ષણ પ્રણાલીમાં મોટો ફેરફાર વર્ષ 1921માં આવ્યો જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશ માધ્યમિક શિક્ષણ બોર્ડની સ્થાપના થઈ. આ ભારતનું પ્રથમ અને સૌથી જૂનું સ્કૂલ એજ્યુકેશન બોર્ડ બન્યું. યુપી બોર્ડે હાઈસ્કૂલ અને ઇન્ટરમીડિએટ એમ બંને પરીક્ષાઓનું સંચાલન શરૂ કર્યું. ઘણા વર્ષો સુધી આ બોર્ડનું કાર્યક્ષેત્ર માત્ર ઉત્તર પ્રદેશ પૂરતું મર્યાદિત ન રહેતા રાજપૂતાના અને મધ્ય ભારતના કેટલાક ભાગો સુધી વિસ્તરેલું હતું.
આઝાદી પહેલા CBSE કયા નામે ઓળખાતું હતું?
CBSE બોર્ડ આઝાદી પહેલા પણ અસ્તિત્વમાં હતું, પરંતુ તેનું નામ તદ્દન અલગ હતું. 2 જુલાઈ 1929ના રોજ બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા 'બોર્ડ ઓફ હાઈસ્કૂલ એન્ડ ઇન્ટરમીડિએટ એજ્યુકેશન, રાજપૂતાના' (Board of High School and Intermediate Education, Rajputana) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ બોર્ડ ખાસ કરીને એવા વિદ્યાર્થીઓ માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું જેમના માતા-પિતા કેન્દ્ર સરકારની સેવામાં હતા અને જેઓની અવારનવાર અલગ-અલગ પ્રાંતોમાં બદલી થતી રહેતી હતી.
શરૂઆતમાં કયા વિસ્તારોમાં પરીક્ષાઓ લેવાતી?
રાજપૂતાના બોર્ડે શરૂઆતના તબક્કે રાજપૂતાના (હાલનું રાજસ્થાન), અજમેર-મેરવાડા, મધ્ય ભારત અને ગ્વાલિયરમાં પરીક્ષાઓનું આયોજન કર્યું હતું. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બ્રિટિશ ભારતના વિવિધ ભાગોમાં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓ માટે સમાન અભ્યાસક્રમ અને પરીક્ષા પદ્ધતિ જાળવી રાખવાનો હતો.
આઝાદી બાદ CBSE માં થયેલા ફેરફારો
ભારત આઝાદ થયા બાદ શિક્ષણ ક્ષેત્રે અનેક સુધારાઓ કરવામાં આવ્યા. વર્ષ 1952માં રાજપૂતાના બોર્ડના બંધારણમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો અને તેનું નામ બદલીને 'સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન' (CBSE) કરવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ વર્ષ 1962માં CBSEનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું અને તેને રાષ્ટ્રીય સ્તરના બોર્ડ તરીકે સમગ્ર દેશમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું.
