હિન્દુ ધર્મમાં પ્રસાદ માત્ર ભોજન નથી પરંતુ તે ઈશ્વરના આશીર્વાદ અને ભક્તોની અતૂટ શ્રદ્ધાનું પ્રતિબિંબ છે. કોઈપણ ધાર્મિક વિધિ કે અનુષ્ઠાનમાં પ્રસાદને અત્યંત પવિત્રતા સાથે તૈયાર કરવામાં આવે છે અને પૂજા બાદ ભાવિકોમાં વહેંચવામાં આવે છે. ઘણીવાર મોટા આયોજનો કે ઘરની પૂજામાં પ્રસાદ વધી જતો હોય છે ત્યારે તેને કેવી રીતે સાચવવો કે તેનો નિકાલ કેવી રીતે કરવો તે અંગે લોકો મૂંઝવણ અનુભવતા હોય છે. શાસ્ત્રો અને પરંપરા મુજબ પ્રસાદનો બગાડ કરવો અશુભ માનવામાં આવે છે.
સુકા અને મીઠાઈના પ્રસાદની જાળવણી
જો પ્રસાદમાં લાડુ, પેંડા, સુકો મેવો કે ફળ જેવી વસ્તુઓ હોય તો તેને લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રાખી શકાય છે. મીઠાઈના કિસ્સામાં તે કેટલા દિવસ સુધી સારી રહેશે તેની ચકાસણી કરવી જરૂરી છે. કેટલીક મીઠાઈઓ સપ્તાહ સુધી તાજી રહે છે જ્યારે દૂધની બનાવટો જલ્દી બગડી શકે છે. ફળ જેવો પ્રસાદ હોય તો તેને એકાદ દિવસમાં ગ્રહણ કરી લેવો જોઈએ અથવા તેનો ફ્રૂટ સલાડ બનાવીને ઉપયોગ કરી શકાય છે.
રાંધેલા અનાજના પ્રસાદ માટેના નિયમો
ખીર, હલવો, પુરી કે શાક જેવો રાંધેલો પ્રસાદ હોય તો તેને 24 કલાકની અંદર જ જમી લેવો હિતાવહ છે કારણ કે પકવેલું અન્ન ઝડપથી બગડી જવાની શક્યતા રહે છે. જો પ્રસાદને સાચવવો હોય તો તેને એર ટાઈટ કન્ટેનરમાં ભરીને ફ્રીજમાં રાખી શકાય છે. ફ્રીજમાં રાખેલો પ્રસાદ 24 થી 30 કલાક સુધી સુરક્ષિત રહી શકે છે પરંતુ તેને ફરીથી લેતા પહેલા બરાબર ગરમ કરવો જોઈએ. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં વધેલા પ્રસાદને રાત્રિના ભોજન કે બીજા દિવસે સવારના નાસ્તામાં લેવાની પરંપરા છે.
પુષ્પ અને હારનો યોગ્ય નિકાલ
પૂજામાં ચઢાવેલા ફૂલ, પાન કે હાર એકાદ દિવસ બાદ કરમાઈ જાય છે. આવા પ્રસાદને ગમે ત્યાં ફેંકવાને બદલે કોઈ પવિત્ર વૃક્ષના થડ પાસે મૂકી દેવા જોઈએ જેથી કોઈનો પગ તેના પર ન પડે. આ સિવાય કરમાયેલા ફૂલોને કુંડાની માટીમાં દબાવીને તેનું ખાતર પણ બનાવી શકાય છે. આ રીત પર્યાવરણ માટે પણ અનુકૂળ છે અને પૂજાની સામગ્રીનું અપમાન પણ થતું નથી.
ચરણામૃત અને જળ પ્રસાદ
ચરણામૃત અથવા ગંગાજળ જેવા પ્રવાહી પ્રસાદને ક્યારેય સિંક કે ગંદા પાણીમાં ન વહાવવો જોઈએ. જો આવો પ્રસાદ વધી જાય તો તેને ઘરના આંગણે કે તુલસી ક્યારા સિવાયના અન્ય છોડમાં પધરાવી શકાય છે. ઘણા લોકો ઘરના મુખ્ય દ્વાર પર પણ પવિત્ર જળનો છંટકાવ કરતા હોય છે જે શુભ મનાય છે. પ્રસાદનું સન્માન જાળવવું એ પણ ભક્તિનો જ એક ભાગ છે.
