ગુજરાતમાં લાંબા સમયથી રાહ જોવાતી વસ્તી ગણતરી પ્રક્રિયાની શરૂઆત હવે આવનાર જૂન મહિનાથી થવાની છે. કોરોનાની મહામારીને કારણે 2021 માં યોજાનારી રાષ્ટ્રીય જનગણના મુલતવી રાખવામાં આવી હતી, પરંતુ હવે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા 2026-27 દરમિયાન આ મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા હાથ ધરવા તૈયારીઓ તેજ કરવામાં આવી છે. રાજ્યભરમાં આ કામગીરી બે તબક્કામાં હાથ ધરાશે જેમાં પ્રથમ તબક્કામાં “હાઉસ લિસ્ટિંગ ઓપરેશન” અને ત્યારબાદ મુખ્ય વસ્તી ગણતરીનો સમાવેશ થશે.
સરકારના મતે વસ્તી ગણતરી માત્ર આંકડાકીય પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ આગામી વર્ષોમાં વિકાસ યોજના, સંસાધનોનું વિતરણ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોજગાર અને શહેરી વિકાસ જેવી નીતિઓ માટેનો આધારસ્તંભ છે. દેશમાં છેલ્લી સત્તાવાર જનગણના વર્ષ 2011 માં કરવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ છેલ્લા 15 વર્ષમાં વસ્તી, શહેરીકરણ અને સામાજિક માળખામાં મોટા ફેરફારો નોંધાયા છે. આવી સ્થિતિમાં નવી જનગણના સરકાર માટે નીતિગત રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
બે તબક્કામાં હાથ ધરાશે સમગ્ર પ્રક્રિયા
પ્રથમ તબક્કામાં “હાઉસ લિસ્ટિંગ ઓપરેશન” હાથ ધરાશે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન સરકારી કર્મચારીઓ ઘર-ઘર જઈને દરેક પરિવારની મૂળભૂત માહિતી એકત્ર કરશે. અંદાજે 33 પ્રકારના પ્રશ્નો પૂછવામાં આવશે જેમાં ઘરની સ્થિતિ, રહેઠાણની સુવિધાઓ, પરિવારના સભ્યોની સંખ્યા, શિક્ષણ, રોજગાર, પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા, શૌચાલય, રસોડું, વીજળી અને અન્ય મૂળભૂત સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે.
સૂત્રો મુજબ આ તબક્કો સમગ્ર જનગણનાનો પાયો માનવામાં આવે છે કારણ કે તેના આધારે બીજા તબક્કામાં મુખ્ય વસ્તી ગણતરીની કામગીરી હાથ ધરાશે. રાજ્ય સરકારે આ કામગીરી માટે અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓને તાલીમ આપવાની પ્રક્રિયા પણ શરૂ કરી છે જેથી માહિતી સચોટ રીતે એકત્રિત થઈ શકે.
બીજા તબક્કામાં સમગ્ર રાજ્યની વસ્તી, સામાજિક માળખું, પરિવારની રચના અને અન્ય લોકગણતરી સંબંધિત વિગતો એકત્ર કરવામાં આવશે. આ ડેટાનો ઉપયોગ આગામી દાયકાની સરકારી નીતિઓ અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ માટે થવાનો છે.
પ્રથમ વખત મળશે ડિજિટલ સેલ્ફ-એન્યુમરેશનની સુવિધા
આ વખતની જનગણનાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે નાગરિકોને પ્રથમ વખત “સેલ્ફ-એન્યુમરેશન”ની સુવિધા આપવામાં આવશે. એટલે કે લોકો પોતે ઓનલાઈન માધ્યમ દ્વારા પોતાની માહિતી નોંધાવી શકશે. સરકારનું માનવું છે કે આ ડિજિટલ પ્રક્રિયા જનભાગીદારી વધારશે અને માહિતી વધુ ઝડપથી તથા ચોકસાઈથી એકત્રિત કરવામાં મદદરૂપ થશે.
અહેવાલો મુજબ, હાઉસ લિસ્ટિંગ શરૂ થાય તે પહેલાં લગભગ 15 દિવસ માટે સેલ્ફ-એન્યુમરેશન પોર્ટલ ખુલ્લું રાખવામાં આવશે. ત્યારબાદ તાલીમબદ્ધ કર્મચારીઓ ઘર-ઘર જઈને વિગતોની ચકાસણી કરશે. ડિજિટલ ગવર્નન્સના યુગમાં યોજાતી આ પ્રથમ મોટી જનગણના હોવાથી ટેક્નોલોજીનો વિશાળ ઉપયોગ થવાની શક્યતા છે.
માહિતી સંપૂર્ણ ગોપનીય રહેશે: સરકાર
સરકાર દ્વારા નાગરિકોને ખાતરી આપવામાં આવી છે કે જનગણના દરમિયાન એકત્રિત થતી તમામ માહિતી સંપૂર્ણપણે ગોપનીય રાખવામાં આવશે અને તેનો ઉપયોગ માત્ર આંકડાકીય અને નીતિગત હેતુઓ માટે જ કરવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયા Census Act, 1948 અને Census Rules, 1990 હેઠળ હાથ ધરવામાં આવશે.
આ પણ વાંચો: ગુજરાત સહિત દેશના 23 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ આજે NEETની પરીક્ષા આપશે : NTA એ કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકી
અધિકારીઓએ નાગરિકોને સહકાર આપવા અપીલ પણ કરી છે. કારણ કે સચોટ માહિતીના આધારે જ વિકાસ યોજનાઓ વધુ અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકી શકાય છે. ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આવાસ, પીવાનું પાણી, આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવી સેવાઓ માટે આંકડાકીય માહિતી મહત્વપૂર્ણ બની રહે છે.
ગુજરાત માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ જનગણના?
ગુજરાતમાં છેલ્લા દાયકામાં ઝડપી શહેરીકરણ, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને આંતરિક સ્થળાંતર નોંધાયું છે. અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા અને રાજકોટ જેવા શહેરોમાં વસ્તીનો વધારો ઝડપથી થયો છે જ્યારે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં વસતિનું પ્રમાણ અને રોજગારીના માળખામાં પણ પરિવર્તન આવ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં નવી જનગણના રાજ્યના વિકાસ માટે દિશા નક્કી કરનાર સાબિત થઈ શકે છે.
