સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ એટલે કે CPCB ના જણાવ્યા અનુસાર, દિલ્હી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં વાયુ ગુણવત્તામાં આંશિક સુધારો જોવા મળ્યો છે. બુધવારે સવારે અનેક વિસ્તારોમાં AQI 349 નોંધાયો હતો અને ધુમ્મસમાં પણ ઘટાડો થયો હતો. જોકે, હજુ પણ કેટલાક સ્થળોએ પ્રદૂષણ ગંભીર શ્રેણીની નજીક છે. ગત મંગળવારે દિલ્હી દેશનું બીજું સૌથી પ્રદૂષિત શહેર હતું, જ્યારે નોઈડા આ યાદીમાં પ્રથમ ક્રમે હતું. વધતા પ્રદૂષણને રોકવા માટે અત્યારે GRAP-4 ના કડક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે, જેના કારણે સ્થિતિમાં થોડો સુધારો જણાય છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રશ્ન એ થાય છે કે GRAP ના માત્ર ચાર જ સ્ટેજ કેમ રાખવામાં આવ્યા છે અને જો સ્થિતિ તેનાથી પણ ખરાબ થાય તો શું નિયમો છે?
શું છે GRAP અને તેના ચાર તબક્કાનું મહત્વ?
GRAP એટલે કે Graded Response Action Plan એક પદ્ધતિસરની યોજના છે, જેને પ્રદૂષણના સ્તર પ્રમાણે લાગુ કરવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય AQI વધવાની સાથે જ કડક પ્રતિબંધો લાદવાનો છે જેથી પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ લાવી શકાય. તેને ચાર શ્રેણીમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે: Stage-1, Stage-2, Stage-3 અને Stage-4. દરેક તબક્કો એક નિશ્ચિત AQI મર્યાદા સાથે જોડાયેલો છે. જ્યારે પ્રદૂષણનું સ્તર અત્યંત ગંભીર બને અને AQI 450 ને પાર કરી જાય, ત્યારે સૌથી કડક એવા Stage-4 ને અમલમાં મૂકવામાં આવે છે.
શા માટે Stage-4 ને સૌથી આખરી અને કડક માનવામાં આવે છે?
Stage-4 ને 'ઇમરજન્સી કન્ડિશન' એટલે કે કટોકટીની સ્થિતિ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. આ તબક્કે પ્રદૂષણ સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત જોખમી બની જાય છે, તેથી સરકાર અને વહીવટીતંત્ર તાત્કાલિક કઠોર નિર્ણયો લે છે. GRAP-4 હેઠળ જૂના અને વધુ પ્રદૂષણ ફેલાવતા વાહનો પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદવામાં આવે છે. આમાં BS-III પેટ્રોલ અને BS-IV ડીઝલની ફોર વ્હીલર ગાડીઓ પર રોક હોય છે. દિલ્હીમાં બહારથી આવતા નોન BS-IV વાહનોની એન્ટ્રી બંધ કરી દેવામાં આવે છે. માત્ર ઇલેક્ટ્રિક, CNG અને જરૂરી સેવાઓ સાથે જોડાયેલા વાહનોને જ છૂટછાટ મળે છે.
જો પ્રદૂષણ વધુ વધે તો શું છે કાયદાકીય જોગવાઈ?
GRAP ના માત્ર ચાર જ સ્ટેજ એટલા માટે રાખવામાં આવ્યા છે કારણ કે Stage-4 એ પ્રદૂષણ અટકાવવા માટેનું અંતિમ અને સૌથી મોટું પગલું છે. જો સ્થિતિ આનાથી પણ વધુ વણસે, તો સરકાર પાસે વધારાના સત્તાવાર નિર્ણયો લેવાની સત્તા હોય છે. આમાં તમામ પ્રકારની આર્થિક અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ પર સંપૂર્ણ રોક, ટ્રાફિકને મર્યાદિત કરવો અથવા શહેરમાં 'હેલ્થ ઇમરજન્સી' જાહેર કરવી જેવા પગલાં સામેલ છે. ટૂંકમાં, Stage-4 પછી કોઈ અલગ સ્ટેજ નથી હોતું, પરંતુ Stage-4 ની અંદર જ જરૂરિયાત મુજબ વધુ કઠોર નિર્ણયો લેવામાં આવે છે.
