આંખ શરીરના સૌથી નાજુક અંગોમાંથી એક છે અને તેમાં થયેલી ઈજાને સામાન્ય માનીને અવગણવી ભારે પડી શકે છે. ખાસ કરીને ડંડો, હાથ, કોણી કે કોઈ ભારે વસ્તુ આંખ અથવા આંખની આસપાસ વાગે ત્યારે બહારથી માત્ર લાલાશ કે સોજો દેખાતો હોવા છતાં અંદર ગંભીર ઈજા થઈ શકે છે. આંખ પર પડેલા આઘાતથી કોર્નિયા, આંખની અંદરની રચના, લેન્સ, રેટિના અથવા આંખની આસપાસની હાડકાંની રચનાને પણ નુકસાન થઈ શકે છે. તેથી આવી સ્થિતિમાં તાત્કાલિક યોગ્ય પગલાં લેવાં અને ગંભીર લક્ષણો જણાય તો વહેલી તકે આંખના નિષ્ણાતની સારવાર લેવી ખૂબ જરૂરી છે.
આંખની ઈજાના મામલે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે દર્દી ગભરાઈને આંખને જોરથી દબાવે નહીં કે ઘસે નહીં. આંખમાંથી લોહી દેખાતું હોય, આંખ લાલ થઈ ગઈ હોય અથવા ઈજા બાદ દુખાવો થતો હોય ત્યારે આંખ પર સીધું દબાણ કરવાથી સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે. ખાસ કરીને આંખની અંદરની દિવાલને ઈજા થઈ હોવાની શંકા હોય તો કોઈ પણ પ્રકારનું દબાણ ટાળવું જોઈએ. ગંભીર ઈજામાં આંખને સુરક્ષિત રાખવા માટે દબાણ વગરનું રક્ષણાત્મક શીલ્ડ ઉપયોગી બની શકે છે અને તાત્કાલિક તબીબી તપાસ જરૂરી બની શકે છે.
આંખ પર ડંડો કે હાથ વાગે તો સૌથી પહેલા શું કરવું?
જો આંખ પર અચાનક ડંડો, હાથ, કોણી અથવા અન્ય વસ્તુ વાગે તો સૌપ્રથમ આંખને આરામ આપો અને તેને ઘસવાનું કે દબાવવાનું ટાળો. જો આંખની બહાર માત્ર હળવો સોજો હોય અને કોઈ ગંભીર લક્ષણ ન હોય તો આંખ બંધ રાખીને આરામ કરવો અને દબાણ વગર ઠંડી પટ્ટી લગાવવી મદદરૂપ થઈ શકે છે. પરંતુ જો ઈજા ગંભીર હોય, આંખનો આકાર બદલાયેલો દેખાય, આંખમાંથી લોહી અથવા અન્ય પ્રવાહી નીકળતું હોય અથવા કોઈ વસ્તુ આંખમાં ઘૂસી ગઈ હોય તેવી શંકા હોય તો ઘરગથ્થુ ઉપચાર કરવાને બદલે તાત્કાલિક હોસ્પિટલ પહોંચવું જોઈએ.
આંખ પર ઈજા થયા બાદ જો દૃષ્ટિ ધૂંધળી થવા લાગે, અચાનક ઓછું દેખાય, આંખમાં તીવ્ર દુખાવો થાય, પ્રકાશ સહન ન થાય, આંખની આસપાસ વધારે સોજો આવે, બે વસ્તુ દેખાય અથવા આંખની અંદર લોહી દેખાય તો તેને ગંભીર સંકેત માનવો જોઈએ. આવી સ્થિતિમાં સમય બગાડ્યા વિના આંખના ડૉક્ટર અથવા ઇમરજન્સી વિભાગમાં તપાસ કરાવવી જરૂરી છે. blunt trauma એટલે કે સીધા આઘાતથી આંખની અંદર હાઇફીમા, લેન્સને નુકસાન, રેટિનાની ઈજા અથવા અન્ય ગંભીર સમસ્યાઓ થઈ શકે છે, જે કેટલીક વખત બહારથી સરળતાથી દેખાતી નથી.
આંખમાં કોઈ વસ્તુ ઘૂસી ગઈ હોય તો ભૂલથી પણ બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ ન કરો
જો ઈજા દરમિયાન કાચ, ધાતુ, લાકડું કે અન્ય કોઈ વસ્તુ આંખમાં ઘૂસી ગઈ હોય અને તે ફસાઈ ગઈ હોય તો તેને જાતે ખેંચીને બહાર કાઢવી અત્યંત જોખમી બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં આંખને ઘસવી, દબાવવી કે તેમાં રહેલી વસ્તુને હલાવવાનો પ્રયાસ કરવો નહીં. આંખ પર દબાણ ન આવે તે રીતે તેને સુરક્ષિત રાખીને તાત્કાલિક તબીબી મદદ લેવી જોઈએ. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ penetrating અથવા open-globe injuryની શંકા હોય ત્યારે આંખ પર દબાણ કરવું ટાળવું જરૂરી છે.
જો આંખમાં માત્ર નાનો કણ કે ધૂળ ગઈ હોય અને કોઈ ગંભીર ઈજા ન હોય તો સ્વચ્છ પાણીથી આંખ ધોઈ શકાય છે. પરંતુ જો કોઈ વસ્તુ આંખમાં ઘૂસી ગઈ હોય, આંખમાં કાપો પડ્યો હોય અથવા આંખની રચનામાં નુકસાનની શંકા હોય તો પાણીથી ધોવા કે વસ્તુ કાઢવાનો પ્રયાસ ન કરવો અને તાત્કાલિક સારવાર લેવી જોઈએ.
ટિયર ગેસ આંખમાં જાય તો તરત શું કરવું?
ટિયર ગેસના સંપર્કમાં આવવાથી આંખોમાં તીવ્ર બળતરા, પાણી આવવું, લાલાશ અને થોડા સમય માટે જોવામાં મુશ્કેલી થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સૌપ્રથમ ગેસના સ્ત્રોતથી દૂર થઈને સ્વચ્છ હવા તરફ જવું જોઈએ. આંખોને ઘસવાથી બચવું અત્યંત મહત્વનું છે, કારણ કે ઘસવાથી આંખની સપાટી પર વધુ ઈજા થઈ શકે છે અને આંખમાં રહેલા રાસાયણિક કણો વધુ ફેલાઈ શકે છે. ટિયર ગેસના કણો અથવા રસાયણ આંખમાં ગયા હોય તો સ્વચ્છ પાણીથી આંખોને સારી રીતે ધોવી જોઈએ. આંખને ખુલ્લી રાખીને પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી વહેવા દેવું અને ઓછામાં ઓછા 15 મિનિટ સુધી ધોવાનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે; કેટલાક કિસ્સામાં તબીબી સહાય મળે ત્યાં સુધી ધોવાનું ચાલુ રાખવાની જરૂર પડી શકે છે. જો કોન્ટેક્ટ લેન્સ પહેરેલા હોય તો તેને કાઢી નાખવા જોઈએ, કારણ કે તે રસાયણને આંખની સપાટી પર લાંબા સમય સુધી રાખી શકે છે.
આંખમાં દૂધ, તેલ કે ક્રીમ નાખવાની ભૂલ ન કરશો
આંખમાં ઈજા કે ટિયર ગેસની અસર બાદ ઘણા લોકો ઘરગથ્થુ ઉપચાર તરીકે દૂધ, તેલ, ક્રીમ અથવા અન્ય કોઈ પ્રવાહી નાખવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ આવી પદ્ધતિઓ વૈજ્ઞાનિક રીતે સલાહભરેલી નથી અને કેટલાક કિસ્સામાં આંખની સ્થિતિ વધુ ખરાબ કરી શકે છે. ખાસ કરીને રસાયણિક સંપર્ક બાદ આંખમાં અન્ય કોઈ પદાર્થ નાખીને રસાયણને નિષ્ક્રિય કરવાનો પ્રયાસ કરવો જોખમી છે. આવી સ્થિતિમાં પ્રાથમિકતા સ્વચ્છ પાણીથી યોગ્ય રીતે આંખ ધોવાની અને જરૂર પડે તો તાત્કાલિક તબીબી સારવાર લેવાની હોવી જોઈએ.
ક્યારે તરત હોસ્પિટલ જવું જરૂરી?
આંખ પર ઈજા થયા બાદ દૃષ્ટિમાં ઘટાડો, સતત કે વધતો દુખાવો, આંખમાંથી લોહી, આંખનો આકાર બદલાવવો, ભારે સોજો, પ્રકાશ સામે તીવ્ર સંવેદનશીલતા, બેવડું દેખાવું અથવા આંખમાં કોઈ વસ્તુ ફસાઈ જવી જેવા લક્ષણો હોય તો તાત્કાલિક આંખના નિષ્ણાતની તપાસ કરાવવી જોઈએ. આંખની ઈજામાં બહારથી સામાન્ય દેખાતી સ્થિતિની પાછળ ગંભીર નુકસાન છુપાયેલું હોઈ શકે છે. તેથી 'થોડા સમય પછી ઠીક થઈ જશે' એમ માનીને રાહ જોવી યોગ્ય નથી.
આંખની સુરક્ષા માટે સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ઈજા થયા બાદ ગભરાટમાં કોઈ ખોટું પગલું ન ભરવું. આંખને ઘસવી નહીં, સીધું દબાણ ન કરવું, ફસાયેલો પદાર્થ જાતે બહાર ન કાઢવો અને ગંભીર લક્ષણો હોય તો તાત્કાલિક સારવાર લેવી. બીજી તરફ ટિયર ગેસ જેવી રસાયણિક અસર થાય તો સ્ત્રોતથી દૂર થઈને સ્વચ્છ પાણીથી આંખ ધોવી અને લક્ષણો ચાલુ રહે તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી. યોગ્ય સમયે લેવાયેલું યોગ્ય પગલું આંખને વધુ નુકસાનથી બચાવવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
