Digital Assets : આજના સમયમાં આપણું જીવન જેટલું ભૌતિક છે, તેટલું જ ડિજિટલ પણ બની ગયું છે. આપણે જમીન, મકાન કે સોના-ચાંદીની વસીયત બનાવીએ છીએ, પરંતુ શું ક્યારેય આપણા ઓનલાઇન અસ્તિત્વ વિશે વિચાર્યું છે? જીવનમાં ગમે ત્યારે અણધારી ઘટના બની શકે છે અને આવી સ્થિતિમાં પરિવાર પર માત્ર માનસિક આઘાત જ નહીં, પરંતુ સંપત્તિના સંચાલનનો પણ મોટો બોજ આવી પડે છે. જો તમારી પાસે યોગ્ય ડિજિટલ પ્લાનિંગ નથી, તો તમારા મૃત્યુ બાદ તમારા ફેમિલી ફોટોગ્રાફ્સ, સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ અને ઓનલાઇન રોકાણો કાયમ માટે લોક થઈ શકે છે. કેન્દ્ર સરકાર હવે આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે નવા કડક નિયમો લાવી રહી છે.
ડિજિટલ એસેટ્સ એટલે શું અને તેમાં શું સામેલ છે?
ઘણા લોકો માને છે કે, ડિજિટલ સંપત્તિ એટલે માત્ર ફેસબુક કે ઇન્સ્ટાગ્રામ, પણ હકીકતમાં આ ખૂબ જ વિશાળ ક્ષેત્ર છે. તેમાં તમારા ડિમેટ એકાઉન્ટમાં રહેલા શેર, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, ડિજિટલ વોલેટ (Paytm, Google Pay), અને ઈ-મેઈલ એકાઉન્ટનો સમાવેશ થાય છે. આ સિવાય આજકાલ ક્રિપ્ટોકરન્સી અને NFT (નોન-ફંજીબલ ટોકન) જેવી કિંમતી સંપત્તિઓનું ચલણ વધ્યું છે, જેનું મૂલ્ય લાખો-કરોડોમાં હોઈ શકે છે. આ બધી જ એવી મિલકતો છે જેનું આર્થિક અને ભાવનાત્મક મૂલ્ય ઘણું વધારે છે અને તે કાયદેસર રીતે વારસદારોને ટ્રાન્સફર કરી શકાય તે ખૂબ જ અનિવાર્ય છે.
ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ
ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925 (Indian Succession Act) મુજબ, કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાની સંપત્તિનો વારસદાર નક્કી કરી શકે છે. જોકે, ડિજિટલ સંપત્તિ માટે આ કાયદો અત્યાર સુધી થોડો અસ્પષ્ટ હતો. કાયદાકીય નિષ્ણાતો હવે ભારપૂર્વક સલાહ આપે છે કે, દરેક વ્યક્તિએ પોતાની વસીયતમાં ડિજિટલ સંપત્તિનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરવો જોઈએ. તમારે તમારી તમામ ડિજિટલ મિલકતોનું એક ગુપ્ત લિસ્ટ બનાવવું જોઈએ અને તેના પાસવર્ડ્સ કે એક્સેસની વિગતો કોઈ સુરક્ષિત માધ્યમથી તમારા 'એક્ઝિક્યુટર' સુધી પહોંચે તેવી વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ, જેથી ભવિષ્યમાં કાયદાકીય ગૂંચવણો ન સર્જાય.
મોટી ટેક કંપનીઓના ખાસ ફીચર્સ અને ડેટા સુરક્ષા
ગૂગલ, એપલ અને મેટા (ફેસબુક/ઇન્સ્ટાગ્રામ) જેવી કંપનીઓ હવે યુઝર્સને પોતે જ વારસદાર નિમવાની તક આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગૂગલમાં 'ઇનએક્ટિવ એકાઉન્ટ મેનેજર' હોય છે, જેમાં તમે સેટ કરી શકો છો કે, જો તમે લાંબા સમય સુધી એકાઉન્ટ લોગિન ન કરો, તો તમારો ડેટા કોને સોંપવામાં આવે. એવી જ રીતે ફેસબુકમાં 'લેગસી કોન્ટેક્ટ' દ્વારા તમારા મૃત્યુ બાદ કોઈ મિત્ર કે સંબંધી તમારા એકાઉન્ટને મેમોરિયલ પેજ તરીકે ચલાવી શકે છે. ક્રિપ્ટોકરન્સીના કિસ્સામાં, જો તમારી પાસે 'સીડ ફ્રેઝ' કે રિકવરી કી હોય તો જ વારસદાર તેને ક્લેમ કરી શકે છે, અન્યથા તે સંપત્તિ હંમેશા માટે ઈન્ટરનેટના અંધારામાં ખોવાઈ જાય છે.
DPDP એક્ટ : ભારત સરકારનો નવો અને ક્રાંતિકારી નિયમ
ભારત સરકાર હવે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ લાગુ કરી રહી છે, જે ડિજિટલ દુનિયામાં વારસદારોના અધિકારોને કાયદેસરનું રક્ષણ આપશે. આ કાયદા હેઠળ દરેક વ્યક્તિને પોતાનો 'ડિજિટલ વારસદાર' નિમવાનો અધિકાર મળ્યો છે. આ વારસદાર પાસે સત્તા હશે કે, તે તમારા ઈ-મેઈલ, ક્લાઉડ સ્ટોરેજ કે સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટને બંધ કરી શકે અથવા તેને મેનેજ કરી શકે. નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે, હવે વસીયતમાં સામાન્ય એક્ઝિક્યુટરને બદલે 'ડિજિટલ એક્ઝિક્યુટર' ની નિમણૂક કરવી જોઈએ, જે ટેકનોલોજીનો જાણકાર હોય અને તમારા હાર્ડવેર તથા પાસવર્ડ્સને યોગ્ય રીતે હેન્ડલ કરી શકે.
ભવિષ્યની ટેકનોલોજી : સ્માર્ટ કોન્ટ્રાક્ટ અને ઓટોમેશન
આવનારા સમયમાં બ્લોકચેન ટેકનોલોજી પર આધારિત 'સ્માર્ટ કોન્ટ્રાક્ટ' ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થશે. આ એક એવી સિસ્ટમ છે, જેમાં જો કોઈ એકાઉન્ટ અમુક મહિનાઓ સુધી ઇનએક્ટિવ રહે, તો સિસ્ટમ આપોઆપ ચકાસણી કરશે અને તમારી પરવાનગી મુજબ સંપત્તિ સીધી જ વારસદારના વોલેટમાં ટ્રાન્સફર કરી દેશે. આમાં કોઈ વચેટિયા કે લાંબી કાયદાકીય પ્રક્રિયાની જરૂર નહીં પડે. આમ, તમારી ડિજિટલ મૂડી લોક ન થઈ જાય તે માટે અત્યારથી જ તેનું યોગ્ય પ્લાનિંગ કરવું એ જ સમજદારી છે.
