Dashama Vrat 2026: વર્ષ 2026માં દશામા વ્રતનો પ્રારંભ 12 ઓગસ્ટ, બુધવાર (અષાઢ વદ અમાસ – દિવાસો)ના રોજ થશે, જ્યારે વ્રતની પૂર્ણાહુતિ 21 ઓગસ્ટ, શુક્રવાર (શ્રાવણ સુદ નોમ)ના દિવસે કરવામાં આવશે. દસ દિવસ સુધી ચાલતા આ પરંપરાગત વ્રતમાં માતા દશામાની આરાધના, દૈનિક પૂજા, વ્રતકથા, આરતી અને ઉપવાસનું વિશેષ મહત્વ છે. ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં આ વ્રત ખૂબ શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવથી ઉજવવામાં આવે છે.
લોકમાન્યતા મુજબ દશામા વ્રત જીવનમાં આવતી મુશ્કેલીઓ, અશાંતિ અને ગ્રહદશાની પ્રતિકૂળ અસરોને હળવી કરવામાં સહાયક માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને સુહાગણ સ્ત્રીઓ પરિવારના સુખ, સંતાન કલ્યાણ, દાંપત્ય જીવનની સ્થિરતા અને ઘર-પરિવારની સમૃદ્ધિ માટે આ વ્રત ધારણ કરે છે. કેટલીક જગ્યાએ કુંવારી યુવતીઓ પણ મનવાંછિત જીવનસાથીની પ્રાપ્તિ માટે આ વ્રત કરે છે.
દશામા વ્રત શું છે?
દશામાતા વ્રત ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં લોકઆસ્થા સાથે જોડાયેલું મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક વ્રત છે. આ વ્રત અષાઢ વદ અમાસથી શરૂ થઈને શ્રાવણ સુદ નોમ સુધી દસ દિવસ ચાલે છે. લોકપરંપરા અનુસાર દશામાતાને ગૃહસ્થ જીવનની રક્ષક શક્તિ તરીકે માનવામાં આવે છે. ભક્તો માને છે કે માતાજીની કૃપાથી પરિવાર પર આવતી અડચણો દૂર થાય છે, સુખ-શાંતિ વધે છે અને જીવનમાં સ્થિરતા આવે છે. દશામા વ્રતનો ઉલ્લેખ મુખ્ય ધાર્મિક ગ્રંથોમાં વિશેષરૂપે જોવા મળતો નથી, પરંતુ ગુજરાત અને રાજસ્થાનની લોકપરંપરામાં આ વ્રતને વિશેષ સ્થાન પ્રાપ્ત છે. અનેક પરિવારોમાં પેઢી દર પેઢી આ વ્રતની પરંપરા જળવાઈ રહી છે.
ભગવાન વિષ્ણુ સાથે પણ જોડાયેલી છે માન્યતા
ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર ભગવાન વિષ્ણુના વિવિધ સ્વરૂપોની ઉપાસના જીવનના જુદા જુદા ક્ષેત્રોમાં કલ્યાણકારી માનવામાં આવે છે. એવી પણ લોકમાન્યતા છે કે અષાઢ મહિનાની અમાસથી શરૂ થતું દશામા વ્રત જીવનમાં બગડેલી ગ્રહદશા સુધારવામાં, ધન-સંપત્તિ, સૌભાગ્ય અને સુખ-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવામાં સહાયક બને છે. જોકે આ માન્યતાઓ શ્રદ્ધા અને લોકપરંપરા પર આધારિત છે.
દશામા વ્રતની પૂજા વિધિ
દશામા વ્રત દરમિયાન દરરોજ સવારે સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્ર ધારણ કરવામાં આવે છે. પૂજા સ્થળને શુદ્ધ કરીને લાલ અથવા પીળું વસ્ત્ર પાથરી તેના પર કલશની સ્થાપના કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ માતા દશામાનું આવાહન કરીને કુમકુમ, અક્ષત, ફૂલ, ધૂપ અને ઘીનો દીવો અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ વ્રતમાં ડોરા વિધિનું વિશેષ મહત્વ છે. સૂતરના દસ તાર લઈને તેમાં દસ ગાંઠ બાંધવામાં આવે છે અને દરેક ગાંઠ પર કંકુ લગાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પરિવારના કલ્યાણનો સંકલ્પ લઈને દશામા વ્રતકથા સાંભળવામાં અથવા વાંચવામાં આવે છે. અંતે આરતી કરીને પ્રસાદ વહેંચવામાં આવે છે અને પરિવારની સુખ-સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
ઘણા પરિવારોમાં દસ દિવસ સુધી સાત્ત્વિક આહાર લેવામાં આવે છે તેમજ ક્રોધ, કઠોર વાણી અને વિવાદથી દૂર રહેવાનો સંકલ્પ લેવામાં આવે છે.
માટીની સાંઢણીનું વિશેષ મહત્વ
દશામા વ્રતમાં માટીની સાંઢણી બનાવવાની પરંપરા ખૂબ પ્રચલિત છે. ભક્તો માટીમાંથી સાંઢણી બનાવી તેમાં માતા દશામાનું પ્રતિકાત્મક સ્વરૂપ સ્થાપિત કરે છે. દસ દિવસ સુધી તેની નિયમિત પૂજા કરવામાં આવે છે અને વ્રત પૂર્ણ થયા બાદ સાંઢણીનું નદી, તળાવ અથવા પરંપરા મુજબ નિર્ધારિત સ્થળે વિસર્જન કરવામાં આવે છે. કેટલાક પરિવારો પાંચ વર્ષ સુધી સતત આ વ્રત કર્યા બાદ ઉદ્યાપન કરે છે. ઉદ્યાપન સમયે યથાશક્તિ સોનું, ચાંદી અથવા પંચધાતુની સાંઢણીનું દાન, વસ્ત્રદાન અને દક્ષિણા આપવાની પણ પરંપરા છે.
દશામા વ્રતકથા: રાજા અભયસેનની પૌરાણિક કથા
દશામા વ્રત સાથે જોડાયેલી સૌથી લોકપ્રિય કથા રાજા અભયસેન અને તેમની રાણી અનંગસેનાની છે. કથા અનુસાર એક વખત રાણીએ અન્ય સ્ત્રીઓને દશામા વ્રત કરતાં જોઈ પોતે પણ વ્રત કરવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી, પરંતુ રાજાએ અભિમાનવશ દશામા વ્રત અને માતાજાનું અપમાન કર્યું. તે બાદ રાજાના જીવનમાં એક પછી એક અનેક દુઃખો આવ્યા. રાજ્ય છીનવાઈ ગયું, બંને પુત્રો ગુમ થઈ ગયા, પરિવારને જંગલોમાં ભટકવું પડ્યું અને રાજા નિર્દોષ હોવા છતાં કેદમાં ગયા. બીજી તરફ રાણી અનંગસેનાએ અષાઢ વદ અમાસથી દશામા વ્રત શરૂ કરીને દસ દિવસ સુધી કઠોર ભક્તિ અને ઉપવાસ કર્યા. રાણીની અખંડ શ્રદ્ધાથી પ્રસન્ન થઈ માતા દશામાએ રાજાના તમામ સંકટ દૂર કર્યા, બંને પુત્રોને પરત આપ્યા અને અંતે રાજાને તેમનું રાજ્ય પણ પાછું મળ્યું. ત્યારથી દશામા વ્રતને પરિવારના કલ્યાણ અને સંકટ નિવારણનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.
શારદા ભક્તની લોકપ્રચલિત કથા
ગુજરાતમાં દશામા સાથે શારદા નામની એક ભક્તની કથા પણ લોકપ્રિય છે. લોકવાયકા મુજબ પાટણ નજીકના મીનાવાડા ગામમાં રહેતી ગરીબ કન્યા શારદા દશામાની પરમ ભક્ત હતી. એક દિવસ વ્રતની પૂજા દરમિયાન તેનું ધ્યાન ભંગ થતાં માતાજીએ પોતે પ્રગટ થઈ તેના ઢોરની રક્ષા કરી હતી. ત્યારબાદ આ ચમત્કારની ચર્ચા સમગ્ર વિસ્તારમાં ફેલાઈ અને દશામા વ્રતની મહિમા વધુ પ્રસિદ્ધ બની.
પૂજામાં ઉપયોગમાં લેવાતી સામગ્રી
દશામા વ્રતમાં સામાન્ય રીતે કુમકુમ, અક્ષત, ફૂલ, રોળી, ઘીનો દીવો, ધૂપ, ડોરો, સાત્ત્વિક નૈવેદ્ય, મીઠાઈ, ફળ અને શુદ્ધ પાણીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. વ્રત પૂર્ણ થયા બાદ યથાશક્તિ દાન આપવાની પણ પરંપરા છે.
દશામા વ્રત શ્રદ્ધા, નિયમ અને પરિવાર પ્રત્યેની જવાબદારીનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે. લોકમાન્યતા અનુસાર આ વ્રત કરવાથી ઘરમાં સુખ-શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને સકારાત્મકતા વધે છે. જોકે આ તમામ માન્યતાઓ ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને લોકપરંપરા પર આધારિત છે અને ભક્તો પોતાની આસ્થા મુજબ તેનું પાલન કરે છે.
