સનાતન ધર્મમાં પગે લાગવું અથવા ચરણ સ્પર્શ કરવો એ આદર, સંસ્કાર અને વડીલો-ગુરુઓ પ્રત્યેની શ્રદ્ધાનું પ્રતીક છે. આ પરંપરા સદીઓથી ચાલી આવી છે, જેમાં મોટા ઉંમરના અથવા જ્ઞાની વ્યક્તિને પગે લાગીને તેમના આશીર્વાદ લેવામાં આવે છે. પરંતુ આજકાલ ઘણા લોકો આમાં સંકોચ અનુભવે છે અથવા અન્યને પોતાના પગ સ્પર્શવા દેતા નથી. તેઓ કહે છે કે "આમ કરીને તમે અમને પાપના ભાગીદાર બનાવો છો?" અથવા "આનાથી અમારું પુણ્ય ઘટી જાય છે?" આવા પ્રશ્નો વારંવાર ઉઠે છે. વૃંદાવનના પ્રસિદ્ધ રાધાવલ્લભ સંપ્રદાયના સંત પ્રેમાનંદ મહારાજ (શ્રી હિત પ્રેમાનંદ ગોવિંદ શરણ જી મહારાજ)એ તાજેતરના એક પ્રવચનમાં આ વિષય પર વિસ્તારથી પ્રકાશ પાડ્યો છે. તેમણે સરળ અને તર્કસંગત રીતે સમજાવ્યું કે પુણ્યનો નાશ થવો કે ન થવો એ વ્યક્તિના અંતરના વિચાર અને ભાવ પર આધાર રાખે છે. આ પ્રવચન ભક્તોમાં ખૂબ ચર્ચામાં છે અને તેમના ઉપદેશોની જેમ જ આ પણ આધ્યાત્મિક જીવનમાં માર્ગદર્શન આપે છે. ચાલો જાણીએ મહારાજના આ તર્ક અને સલાહ વિશે વિગતવાર.
પ્રેમાનંદ મહારાજના પ્રવચનમાં ઉઠેલો પ્રશ્ન
તાજેતરમાં પ્રેમાનંદ મહારાજના એક સત્સંગ દરમિયાન એક ભક્તે પૂછ્યું: "જો કોઈ વ્યક્તિ અમારા પગને સ્પર્શ કરે તો શું અમારું પુણ્ય ઘટી જાય છે?" આ પ્રશ્ન ઘણા લોકોના મનમાં રહે છે, કારણ કે કેટલાક માને છે કે પગે લાગવાથી આશીર્વાદ મળે છે, જ્યારે અન્યો તેને પાપના ભાગીદારી તરીકે જુએ છે.
મહારાજનો સ્પષ્ટ તર્ક: પુણ્ય ઘટે કે નહીં તે ઈચ્છા પર આધારિત છે
પ્રેમાનંદ મહારાજે જવાબ આપતાં કહ્યું કે જો તમે પોતે જ પગે લગાડવાની ઈચ્છા રાખો છો, તેમાંથી તમને આનંદ અને અહંકારની ખુશી મળે છે, તો તમારું પુણ્ય ઘટી જશે. આવા કિસ્સામાં અહંકાર વધે છે અને તે પુણ્યનો નાશ કરે છે. પરંતુ જો તમારી ઈચ્છા ન હોય અને કોઈ વ્યક્તિ શ્રદ્ધાથી પગે લાગવા આવે, તમે તેને પહેલેથી જ પ્રણામ કરી દીધું હોય, તો ભલે તે પગ સ્પર્શ કરે – તમારું પુણ્ય નષ્ટ થશે નહીં. તેમણે ભાર આપ્યો કે પગ સ્પર્શ અને પ્રણામ એક જ વાત છે.
શું કોઈને પગ સ્પર્શ કરતા રોકવું જોઈએ?
મહારાજશ્રીએ કહ્યું કે ભગવાન તમામમાં વ્યાપ્ત છે. જે વ્યક્તિ તમારા પગને સ્પર્શ કરે છે તે તેની શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી કરે છે. તમારે અંદરથી એવું અનુભવવું જોઈએ કે "હું આ સન્માનને લાયક નથી". તેથી તમારે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ કે કોઈ તમારા પગને સ્પર્શ ન કરે. પરંતુ જો કોઈ બળજબરીથી અથવા ભક્તિથી પગ સ્પર્શ કરે તો ભગવત્ ભાવના (ભગવાનની ભાવના) સાથે તેને પ્રણામ કરવા દેવું જોઈએ. આમ કરવાથી તમારું મન નમ્ર રહે છે અને પુણ્ય સુરક્ષિત રહે છે.
અહંકારથી ભજન અને પુણ્ય નષ્ટ થાય છે
મહારાજશ્રીએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે, આ બધું વિચાર પર આધારિત છે. જો મનમાં વિચાર આવે કે "હું જ સૌથી શ્રેષ્ઠ છું" તો ભજન અને પુણ્ય નષ્ટ થઈ જાય છે. જો વિચાર બદલાઈ જાય (અહંકાર આવે) તો પુણ્ય ઘટે છે. પરંતુ જો વિચાર સાચો રહે. એટલે કે નમ્રતા અને ભગવાનની ભાવના – તો પુણ્ય નથી ઘટતું. આ ઉપદેશ આપણને શીખવે છે કે આધ્યાત્મિક જીવનમાં અંતરની શુદ્ધિ અને નમ્રતા સૌથી મહત્વની છે. પ્રેમાનંદ મહારાજના આ પ્રવચનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે પગે લાગવું એ પાપ કે પુણ્યનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તેમાં રહેલી ભાવના અને વિચાર જ મુખ્ય છે. આ ઉપદેશ ભક્તોને નમ્રતા અને ભગવત્ ભાવ જાળવી રાખવા પ્રેરિત કરે છે. જો તમે પણ આવા આધ્યાત્મિક વિચારોમાં રસ ધરાવો છો તો પ્રેમાનંદ મહારાજના પ્રવચનો સાંભળીને તમારા જીવનને વધુ શુદ્ધ અને ભક્તિભર્યું બનાવી શકો છો.
