Petrol-diesel prices: દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં થયેલો તાજેતરનો વધારો માત્ર એક સામાન્ય ભાવ ફેરફાર નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ માર્કેટ, ડોલર સામે રૂપિયાની સ્થિતિ, સરકારના ટેક્સ અને ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓની નીતિઓ સાથે સીધો જોડાયેલો મુદ્દો છે. આગામી સમયમાં ઇંધણ વધુ મોંઘું થઈ શકે છે તેવી ચર્ચા વચ્ચે સામાન્ય લોકોમાં પ્રશ્ન ઉભો થયો છે કે આખરે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ નક્કી કોણ કરે છે અને કેવી રીતે થાય છે વધારો?
ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે. તાજેતરમાં થયેલા લગભગ ₹3 પ્રતિ લિટરના વધારાએ ગ્રાહકોની ચિંતા વધારી છે. બજાર નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ વધારો કદાચ શરૂઆત હોઈ શકે છે, કારણ કે વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતોમાં અનિશ્ચિતતા યથાવત છે અને ભૂરાજકીય તણાવ પણ વધતો જઈ રહ્યો છે.
ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના દર દરરોજ બદલાય છે. પરંતુ સામાન્ય ગ્રાહકો માટે હજુ પણ આ પ્રક્રિયા ઘણી જટિલ લાગે છે. હકીકતમાં, પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પાછળ એક મોટું ગણિત કામ કરે છે, જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલના દરથી લઈને કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના ટેક્સ સુધીના ઘણા પરિબળો સામેલ હોય છે.
કેવી રીતે નક્કી થાય છે પેટ્રોલ-ડીઝલનો ભાવ?
ભારતમાં ઇંધણના ભાવ નક્કી કરવાની જવાબદારી મુખ્યત્વે ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ પર હોય છે. તેમાં મુખ્ય નામો છે – Indian Oil Corporation, Bharat Petroleum અને Hindustan Petroleum.
આ કંપનીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદે છે. ત્યારબાદ તેને રિફાઇન કરીને પેટ્રોલ અને ડીઝલ બનાવવામાં આવે છે.
આખી પ્રક્રિયામાં નીચેના મુખ્ય પરિબળો ભાવ નક્કી કરે છે
આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ
ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયાનું મૂલ્ય
રિફાઇનિંગ ખર્ચ
પરિવહન ખર્ચ
કેન્દ્ર સરકારની એક્સાઇઝ ડ્યૂટી
રાજ્ય સરકારનો વેટ
ડીલર કમિશન
આ તમામ ખર્ચો જોડાયા પછી ગ્રાહક સુધી પહોંચતો અંતિમ ભાવ તૈયાર થાય છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારનો કેટલો પડે છે પ્રભાવ?
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટું પ્રમાણ વિદેશથી આયાત કરે છે. એટલે વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થાય તો તેની સીધી અસર ભારતીય બજારમાં પણ પડે છે. ખાસ કરીને મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ, ઓપેક દેશોના ઉત્પાદન ઘટાડા અથવા વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં ખલેલ જેવી પરિસ્થિતિઓથી ક્રૂડના ભાવ ઝડપથી વધી શકે છે.
જો બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવમાં સતત વધારો રહે તો ભારતીય ઓઇલ કંપનીઓ પર દબાણ વધે છે અને તે અંતે ગ્રાહકો પર ટ્રાન્સફર થાય છે. આ કારણે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો જોવા મળે છે.
રૂપિયો નબળો પડે તો પણ વધી જાય છે ખર્ચ
ક્રૂડ ઓઇલની ખરીદી ડોલરમાં થાય છે. એટલે જો ભારતીય રૂપિયો ડોલર સામે નબળો પડે તો આયાત વધુ મોંઘી બને છે. ભલે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ સ્થિર હોય, પરંતુ રૂપિયાની કમજોરીના કારણે ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધી શકે છે.
આ કારણે વિદેશી વિનિમય દર પણ ઇંધણની કિંમતોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
સરકારના ટેક્સનો મોટો હિસ્સો
પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં સરકારના ટેક્સનો હિસ્સો પણ ખૂબ મોટો હોય છે. કેન્દ્ર સરકાર એક્સાઇઝ ડ્યૂટી વસૂલે છે જ્યારે રાજ્ય સરકારો વેટ અથવા સેલ્સ ટેક્સ વસૂલે છે. અલગ-અલગ રાજ્યોમાં ટેક્સનો દર જુદો હોવાથી દરેક શહેરમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પણ અલગ જોવા મળે છે.
ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે જો સરકાર ટેક્સમાં ઘટાડો કરે તો સામાન્ય લોકોને તરત રાહત મળી શકે. પરંતુ સરકાર માટે આ આવકનો મોટો સ્ત્રોત હોવાથી ટેક્સમાં મોટો ઘટાડો કરવો સરળ નથી.
આગળ શું? ફરી વધી શકે છે ભાવ?
બજાર વિશ્લેષકોના મતે જો આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ ઊંચા રહે અને રૂપિયો દબાણમાં રહે તો આગામી સમયમાં ફરી ઇંધણ મોંઘું થવાની શક્યતા છે. ખાસ કરીને વૈશ્વિક રાજકીય પરિસ્થિતિ અને સપ્લાય સંકટ લાંબા સમય સુધી ચાલે તો ઓઇલ કંપનીઓને ભાવમાં વધુ વધારો કરવો પડી શકે છે.
તાજેતરમાં થયેલા વધારાને ઘણા નિષ્ણાતો “પ્રારંભિક એડજસ્ટમેન્ટ” તરીકે પણ જોઈ રહ્યા છે. કારણ કે લાંબા સમય સુધી ઓઇલ કંપનીઓએ નુકસાન સહન કર્યા પછી હવે ધીમે ધીમે બજારના વાસ્તવિક ભાવ ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે.
Gold Silver Price Today: આયાત ડ્યુટી વધતાં સોનાની કિંમતમાં જોરદાર ઉછાળો, ચાંદીના ભાવમાં કડાકો, જાણો આજનો લેટેસ્ટ ભાવ
સામાન્ય માણસ પર શું પડશે અસર?
પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધે એટલે માત્ર વાહનચાલકો જ નહીં પરંતુ સમગ્ર અર્થતંત્ર પર અસર પડે છે. ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ વધવાથી ખાદ્યપદાર્થો, દૂધ, શાકભાજી અને દૈનિક ઉપયોગની વસ્તુઓ મોંઘી થઈ શકે છે. એટલે ઇંધણના ભાવમાં વધારો સીધો મોંઘવારી સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે.
ખાસ કરીને મધ્યમવર્ગ અને રોજબરોજ વાહનનો ઉપયોગ કરતા લોકો માટે વધતા ઇંધણના ખર્ચે ઘરેલુ બજેટ પર વધારાનો બોજ ઉભો કરી શકે છે.
કેમ મહત્વની છે આ ખબર?
ભારતમાં કરોડો લોકો દૈનિક જીવન માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર નિર્ભર છે. ઇંધણના ભાવમાં દરેક નાનો ફેરફાર પરિવહનથી લઈને ખાદ્યવસ્તુઓ સુધીની કિંમતને અસર કરે છે. આવનારા સમયમાં જો વૈશ્વિક બજારમાં અસ્થિરતા વધશે તો ભારતમાં પણ ઇંધણ મોંઘું થવાની સંભાવના વધી શકે છે. તેથી સામાન્ય ગ્રાહકો માટે ભાવ કેવી રીતે નક્કી થાય છે તે સમજવું હવે વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે.
