તમે જ્યારે પણ રેલવે સ્ટેશન પર ગયા હશો અથવા ટ્રેનની મુસાફરી કરી હશે, ત્યારે પાટાની આસપાસ પડેલા અસંખ્ય પથ્થરો પર તમારી નજર ચોક્કસ પડી હશે. રેલવેના પાટાની વચ્ચે અને આજુબાજુ આ પથ્થરો કોઈ પણ કારણ વગર નાખવામાં આવતા નથી. રેલવે એન્જિનિયરિંગની ભાષામાં તેને Ballast કહેવામાં આવે છે. ટ્રેનની મુસાફરીને સલામત અને સ્થિર રાખવામાં આ પથ્થરો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
શું હોય છે આ Railway Ballast?
Railway Ballast એટલે એવા કઠોર અને તીક્ષ્ણ ધારવાળા પથ્થરો જેનો ઉપયોગ પાટાની નીચે કરવામાં આવે છે. નદીના ગોળ અને લીસા પથ્થરોની સરખામણીએ આ પથ્થરોને જાણીજોઈને ખરબચડા રાખવામાં આવે છે, જેથી તેઓ એકબીજા સાથે મજબૂતીથી જોડાયેલા રહે અને લપસી ના જાય. ભારતીય રેલવેમાં સામાન્ય રીતે આ પથ્થરો બનાવવા માટે Granite, Basalt અથવા Quartzite જેવા મજબૂત પથ્થરોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
સ્લીપરને મજબૂતીથી જકડી રાખવાનું કાર્ય
પાટાની નીચે સિમેન્ટ કે લાકડાના જે બ્લોક્સ હોય છે તેને Sleeper કહેવામાં આવે છે. Ballastનું મુખ્ય કામ આ Sleeperને પોતાની જગ્યાએ સ્થિર રાખવાનું છે. જ્યારે હજારો ટન વજન ધરાવતી ટ્રેન પાટા પરથી પસાર થાય છે, ત્યારે પાટા પર ભારે દબાણ સર્જાય છે. જો આ પથ્થરો ના હોય, તો ટ્રેનના વજનથી પાટા અને Sleeper આડાઅવળા થઈ શકે છે, જે મોટી દુર્ઘટનાને આમંત્રણ આપી શકે છે.
વજનનું સમાન વિતરણ અને આંચકા સહન કરવાની ક્ષમતા
જ્યારે ટ્રેન દોડે છે ત્યારે પૈડાં અને પાટાના સંપર્ક બિંદુ પર અતિશય દબાણ આવે છે. આ સમયે Ballast એક Shock Absorber તરીકે કામ કરે છે. તે પાટા પર આવતા અતિશય ભારને Sleeper દ્વારા જમીનમાં સમાન રીતે ફેલાવી દે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે પાટાની નીચેની માટી દબાતી નથી અને રેલવે લાઈન સુરક્ષિત રહે છે. આ ઉપરાંત, ટ્રેનની ગતિને કારણે જે ધ્રુજારી ઉત્પન્ન થાય છે, તેને પણ આ પથ્થરો શોષી લે છે, જેનાથી અવાજનું પ્રદૂષણ ઓછું થાય છે.
પાણીના નિકાલ અને સુરક્ષામાં ઉપયોગી
વરસાદનું પાણી રેલવે ટ્રેક માટે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. જો પાટાની આસપાસ પાણી જમા થાય, તો જમીન પોચી પડી જાય છે અને પાટા બેસી જવાનો ભય રહે છે. Ballastના પથ્થરો વચ્ચે રહેલી જગ્યાને કારણે વરસાદનું પાણી ઝડપથી જમીનમાં ઉતરી જાય છે અને પાટા પર જળબંબાકાર થતો નથી. વધુમાં, આ પથ્થરોને કારણે પાટાની આસપાસ કોઈ વનસ્પતિ કે ઘાસ ઉગતું નથી, જે ટ્રેનની અવરજવરમાં અવરોધ પેદા કરી શકે છે.
સમય જતાં આ પથ્થરો ઘસાઈને ગોળ થઈ જાય છે અથવા તેમાં ધૂળ ભરાઈ જતી હોય છે. આવી સ્થિતિમાં રેલવે દ્વારા સમયસર Maintenance કરવામાં આવે છે, જેમાં જૂના પથ્થરોને સાફ કરીને અથવા નવા પથ્થરો ઉમેરીને ટ્રેકનું લેવલ જાળવી રાખવામાં આવે છે.
