હિન્દુ ધર્મમાં દેવોના દેવ મહાદેવની પૂજા બિલીપત્ર વગર અધૂરી માનવામાં આવે છે. મહાદેવ તો 'આશુતોષ' છે, જે માત્ર એક લોટા જળ અને બિલીપત્રથી પણ પ્રસન્ન થઈ જાય છે. પણ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે કાંટાવાળા વૃક્ષના આ ત્રણ પાન શિવજીને આટલા પ્રિય કેમ છે? તેની પાછળ અનેક પૌરાણિક કથાઓ અને ઊંડા આધ્યાત્મિક કારણો છુપાયેલા છે.
બિલીપત્રની ઉત્પત્તિની કથા
પુરાણો અનુસાર, બિલીના વૃક્ષની ઉત્પત્તિ માતા પાર્વતીના પરસેવામાંથી થઈ છે. કહેવાય છે કે માતા પાર્વતીએ મંદર પર્વત પર કઠોર તપસ્યા કરી હતી, ત્યારે તેમના કપાળ પરથી પરસેવાનું એક ટીપું પૃથ્વી પર પડ્યું અને તેમાંથી બિલીનું વૃક્ષ ઉગ્યું. આ વૃક્ષના મૂળમાં ગિરિજા, થડમાં મહેશ્વરી, શાખાઓમાં દક્ષાયણી અને પાંદડાઓમાં માતા પાર્વતીનો વાસ માનવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે મહાદેવને આ વૃક્ષ અને તેના પાન અત્યંત પ્રિય છે.
સમુદ્ર મંથન અને વિષપાનનું રહસ્ય
બીજી એક પ્રચલિત કથા મુજબ, જ્યારે દેવ અને દાનવો વચ્ચે સમુદ્ર મંથન થયું ત્યારે તેમાંથી ભયાનક 'હલાહલ' વિષ નીકળ્યું હતું. સમગ્ર સૃષ્ટિને બચાવવા શિવજીએ આ વિષ પી લીધું, જેના કારણે તેમના શરીરમાં અને ગળામાં અસહ્ય બળતરા થવા લાગી. આ ગરમીને શાંત કરવા માટે દેવતાઓએ શિવજીને ઠંડક આપનાર બિલીપત્ર ખવડાવ્યા અને જળનો અભિષેક કર્યો. ત્યારથી મહાદેવને બિલીપત્ર ચઢાવવાની પરંપરા શરૂ થઈ.
બિલીપત્રના ત્રણ પાનનો ગૂઢ અર્થ
બિલીપત્ર હંમેશા ત્રણ પાન સાથે જોડાયેલું હોય છે. શાસ્ત્રોમાં તેને 'ત્રિદલં ત્રિગુણાકારં' કહેવામાં આવ્યું છે:
ત્રિનેત્રનું પ્રતીક: તે ભગવાન શિવના ત્રણ નેત્રોનું પ્રતીક છે.
ત્રિશૂળનું પ્રતીક: તે શિવજીના શક્તિશાળી શસ્ત્ર ત્રિશૂળને દર્શાવે છે.
ત્રિદેવનું સ્વરૂપ: આ ત્રણ પાન બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ (ત્રિદેવ) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
ત્રણ ગુણ: તે સત્વ, રજ અને તમ ગુણો પર વિજય મેળવવાનું સૂચન કરે છે.
બિલીપત્ર અર્પણ કરવાનું ફળ
શિવપુરાણ મુજબ, જે ભક્ત શ્રદ્ધાપૂર્વક શિવલિંગ પર અખંડ બિલીપત્ર અર્પણ કરે છે, તેને કરોડો કન્યાદાન સમાન પુણ્ય મળે છે. આ પવિત્ર પાન ભક્તના ત્રણેય જન્મોના પાપોનો નાશ કરે છે અને ઘરમાં સુખ-સમૃદ્ધિ લાવે છે. જે ઘરમાં બિલીનું વૃક્ષ હોય છે, ત્યાં ક્યારેય નકારાત્મક ઉર્જાનો પ્રવેશ થતો નથી અને તે સ્થાન કાશી સમાન પવિત્ર માનવામાં આવે છે.
શિવલિંગ પર બિલીપત્ર ચઢાવતી વખતે હંમેશા તેની લીસી બાજુ નીચે (શિવલિંગ તરફ) રાખવી જોઈએ અને પાન ક્યાંયથી ફાટેલું ન હોવું જોઈએ.
