ભગવાન હનુમાન, જેમને આપણે શક્તિ, ભક્તિ અને અતૂટ નિષ્ઠાના પ્રતીક માનીએ છીએ, તેમની પૂજા કરવાની પદ્ધતિ ભારતના દરેક ખૂણે અલગ જોવા મળે છે. ક્યાંક તેઓ 'બાલ હનુમાન' તરીકે વહાલા છે, તો ક્યાંક 'સંકટમોચન' તરીકે દુઃખ હરનારા. ઉત્તરથી દક્ષિણ અને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી, હનુમાનજીના સ્વરૂપો અને પરંપરાઓ પાછળ ઊંડા ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક કારણો છુપાયેલા છે.
1. ઉત્તર ભારત: શક્તિ અને રક્ષણના દેવ
ઉત્તર ભારતમાં હનુમાનજીને શક્તિ અને વીરતાના પ્રતીક માનવામાં આવે છે. અહીં મંગળવાર અને શનિવારે હનુમાન ચાલીસાના પાઠનું વિશેષ મહત્વ છે. અયોધ્યાના 'હનુમાન ગઢી' માં તેઓ એક રક્ષક તરીકે બિરાજમાન છે. એવી માન્યતા છે કે રામલલાના દર્શન કરતા પહેલા હનુમાનજીની મંજૂરી લેવી જરૂરી છે. શિમલાના 'જાખુ મંદિર' માં તેમની ૧૦૮ ફૂટ ઊંચી પ્રતિમા તેમની ભવ્યતા દર્શાવે છે.
2. દક્ષિણ ભારત: બુદ્ધિ અને જ્ઞાનના 'આંજનેય'
દક્ષિણ ભારતમાં હનુમાનજીને 'આંજનેય' અથવા 'હનુમન્તડુ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેમને માત્ર શક્તિ જ નહીં, પણ સંગીત અને વ્યાકરણના જ્ઞાતા તરીકે પણ પૂજવામાં આવે છે. તમિલનાડુ અને આંધ્રપ્રદેશમાં 'પંચમુખી હનુમાન' ના સ્વરૂપની પૂજા વધુ પ્રચલિત છે, જે પાંચ અલગ-અલગ શક્તિઓનું મિશ્રણ માનવામાં આવે છે.
3. પશ્ચિમ ભારત (ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર): કષ્ટભંજન અને મારુતિ
ગુજરાતના સારંગપુરમાં હનુમાનજી 'કષ્ટભંજન' તરીકે પૂજાય છે, જે શનિદેવના પ્રકોપ અને માનસિક દુઃખમાંથી મુક્તિ અપાવે છે. જામનગરમાં 'બાલા હનુમાન' મંદિરમાં વર્ષ ૧૯૬૪ થી સતત રામધૂન ચાલે છે, જે ગીનીસ બુકમાં નોંધાયેલી છે. મહારાષ્ટ્રમાં તેઓ 'મારુતિ' તરીકે લોકપ્રિય છે અને દરેક ગામમાં તેમનું નાનું મંદિર જોવા મળે છે.
4. પૂર્વ ભારત: દેવીના રક્ષક
પશ્ચિમ બંગાળ અને પૂર્વોત્તર ભારતમાં હનુમાનજીનો સંબંધ શક્તિ ઉપાસના સાથે જોડાયેલો છે. ઘણી જગ્યાએ તેઓ મા કાળીના દ્વારપાળ (રક્ષક) તરીકે પૂજાય છે. બંગાળી રામાયણ (કૃત્તિવાસ રામાયણ) મુજબ, અહિરાવણનો વધ કરવા માટે હનુમાનજીએ જે પરાક્રમ કર્યું હતું, તેનાથી પ્રસન્ન થઈને દેવીએ તેમને રક્ષકનું સ્થાન આપ્યું હતું.
શા માટે આટલી વિવિધતા? આ વિવિધતા પાછળ મુખ્ય 3 કારણો છે:
સ્થાનિક કથાઓ: દરેક પ્રદેશમાં રામાયણના પ્રસંગોને સ્થાનિક લોકકથાઓ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે.
સ્વરૂપો: ક્યાંક તેઓ દાસ (ભક્ત) છે, તો ક્યાંક વીર (યોદ્ધા).
જ્યોતિષીય માન્યતા: અલગ-અલગ રાજ્યોમાં ગ્રહદોષ નિવારણ માટે હનુમાનજીના અલગ-અલગ સ્વરૂપોની માન્યતા છે.
