મુગલ સામ્રાજ્યના શાસનકાળની ચર્ચા નીકળે એટલે તરત જ ભવ્ય મિજબાનીઓ, વિવિધ પ્રકારના કબાબ અને માંસાહારી વાનગીઓથી ભરેલા થાળ નજર સમક્ષ તરવરવા લાગે છે. સામાન્ય માન્યતા એવી જ છે કે મુગલ શાસકોના ભોજનમાં માંસ અનિવાર્ય હતું, પરંતુ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો તપાસતા આ બાબતે ચોંકાવનારી હકીકતો સામે આવે છે. કેટલાક શાસકો એવા પણ હતા જેમણે પોતાના જીવનના અમુક તબક્કે માંસાહાર ત્યાગીને સંપૂર્ણપણે શાકાહાર અપનાવ્યો હતો.
શાહી રસોડું અને પ્રચલિત માન્યતાઓ
મુગલ કાળ દરમિયાન શાહી રસોડામાં બિરયાની અને કોરમા જેવી વાનગીઓ ચોક્કસપણે બનતી હતી, પરંતુ દરેક બાદશાહ ગોશ્તનો શોખીન હતો તેવું માનવું ભૂલભરેલું છે. Abu'l Fazl દ્વારા લખાયેલા પુસ્તકો અને અન્ય ઐતિહાસિક લખાણો સાક્ષી પૂરે છે કે સમય જતાં અકબર અને ઔરંગઝેબ જેવા શાસકોનો ઝુકાવ સાદા અને શાકાહારી ભોજન તરફ વધ્યો હતો.
અકબરની શિસ્તબદ્ધ જીવનશૈલી અને શાકાહાર
બાદશાહ અકબરને શિકાર કરવાનો શોખ હોવા છતાં તેઓ માંસાહારથી અંતર જાળવતા હતા. Ain-i-Akbariમાં ઉલ્લેખ છે કે અકબરે ધીમે ધીમે માંસ ખાવાનું ઓછું કરી દીધું હતું. શરૂઆતમાં તેમણે શુક્રવારે માંસ ન ખાવાનો નિયમ બનાવ્યો, ત્યારબાદ રવિવારે પણ તેને છોડી દીધું. એટલું જ નહીં, તેઓ દરેક મહિનાની પહેલી તારીખે, માર્ચ મહિનામાં અને પોતાના જન્મના મહિના ઓક્ટોબરમાં પણ સંપૂર્ણ શાકાહારી જીવન જીવતા હતા. તેમના રસોડાનો એક મોટો હિસ્સો માત્ર શાકાહારી વાનગીઓ બનાવવા માટે ફાળવાયેલો હતો.
જહાંગીર અને શાહજહાંપણ રાખતા હતા સંયમ
અકબરના પુત્ર જહાંગીર પણ માંસ પ્રત્યે બહુ આસક્તિ ધરાવતા નહોતા. જો તેમના ભોજનમાં માંસાહારી વાનગી ન હોય તો પણ તેઓ તેને સહજતાથી લેતા હતા. શાહજહાંના શાસનકાળમાં તો ધાર્મિક અને નૈતિક કારણોસર ગુરુવાર અને રવિવારે પશુઓની હત્યા કરવા પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ દિવસોમાં શાહજહાં પણ શાકાહારી ભોજન જ પસંદ કરતા હતા.
ઔરંગઝેબ: વિલાસી ભોજનથી દૂર રહેનારો શાસક
મુગલ ઈતિહાસમાં ઔરંગઝેબનો આહાર સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ રહ્યો છે. ઇતિહાસકારોના મતે, યુવાનીમાં તેઓ માંસાહાર લેતા હતા પરંતુ સત્તા સંભાળ્યા બાદ તેમણે વિલાસી વાનગીઓ અને માંસથી દૂરી બનાવી લીધી હતી. જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં તેઓ લગભગ સંપૂર્ણપણે શાકાહારી બની ગયા હતા. તેમના થાળમાં દાળ, શાકભાજી અને અનાજ મુખ્યત્વે જોવા મળતા હતા.
શાકાહારી વાનગીઓમાં પણ મેળવતા ઉત્તમ સ્વાદ
ઔરંગઝેબને ઘઉંમાંથી તૈયાર કરેલા કબાબ અને ચણાની દાળમાંથી બનાવેલો પુલાવ અત્યંત પ્રિય હતો. તે સમયે રસોઈયાઓ શાકાહારી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને એવી વાનગીઓ બનાવતા હતા જેનો સ્વાદ અને સુગંધ માંસાહારી પકવાન જેવી જ લાગે. ફળોમાં તેમને કેરી ખૂબ ગમતી હતી. શિકારના શોખીન રહેલા આ બાદશાહે પાછળથી તેને નકામો સમય બગાડવાની પ્રવૃત્તિ ગણાવી હતી.
