જેઠ મહિનાની અમાસના દિવસે દેશભરમાં વટ સાવિત્રીનું વ્રત કરવામાં આવે છે. હિન્દુ ધર્મમાં આ વ્રતનું ખૂબ જ ધાર્મિક મહત્વ છે અને પરિણીત મહિલાઓ પોતાના પતિના લાંબા આયુષ્ય અને સુખ-સમૃદ્ધિ માટે આ વ્રત શ્રદ્ધાપૂર્વક રાખતી હોય છે. વટ સાવિત્રી વ્રતનો મહિમા સ્કંદ પુરાણમાં પણ વિગતવાર વર્ણવવામાં આવ્યો છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ વ્રતની પવિત્ર કથા સ્વયં ભગવાન શિવે માતા પાર્વતીને સંભળાવી હતી. વ્રતના દિવ્ય પ્રભાવથી જ મહાસતી સાવિત્રી યમરાજ પાસેથી પોતાના પતિના પ્રાણ પાછા ખેંચી લાવ્યા હતા. સ્કંદ પુરાણ અનુસાર, વ્રતના દિવસે આ પૌરાણિક કથાનું શ્રવણ કે પાઠ કરવાથી જ વટ સાવિત્રી વ્રતનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
માતા પાર્વતી અને ભગવાન શિવ વચ્ચેનો સંવાદ
પૌરાણિક કથા અનુસાર, એકવાર દેવી પાર્વતીએ દેવોના દેવ મહાદેવને વિનંતી કરતા કહ્યું કે, "હે શંકર ભગવાન! પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં સ્થિત બ્રહ્માજીના પ્રિય દેવી સાવિત્રીનું ચરિત્ર મને સંભળાવો. આ વ્રતનો ઇતિહાસ શું છે અને સ્ત્રીઓને અખંડ સૌભાગ્ય તેમજ જીવનમાં મહાન ઉદય આપનારો તેનો મહિમા કેવો છે, તે કૃપા કરીને વિગતવાર કહો."
ભગવાન શંકરે ઉત્તર આપતા કહ્યું કે, "હે મહેશ્વરી! પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં સ્થિત સાવિત્રીનું ચરિત્ર અત્યંત અસાધારણ અને પવિત્ર છે. સાવિત્રી-સ્થલ નામના પવિત્ર સ્થાન પર જ રાજકન્યા સાવિત્રીએ આ ઉત્તમ વ્રતનું પાલન કર્યું હતું, જેની કથા હું તને સંભળાવું છું."
રાજા અશ્વપતિને ત્યાં દેવકન્યા જેવી પુત્રીનો જન્મ
પ્રાચીન સમયમાં મદ્ર દેશમાં અશ્વપતિ નામના એક અત્યંત દયાળુ અને ધર્માત્મા રાજા રાજ કરતા હતા. રાજા પાસે તમામ વૈભવ હતો પરંતુ તેમને કોઈ સંતાન નહોતું. જ્યોતિષીઓની સલાહ અને માર્ગદર્શનથી રાજાએ સંતાન પ્રાપ્તિ માટે એક વિશાળ યજ્ઞનું આયોજન કર્યું. આ યજ્ઞના પ્રતાપથી અને દેવી સાવિત્રીના આશીર્વાદથી તેમને ત્યાં એક પરમ તેજસ્વી કન્યાનો જન્મ થયો, જેનું નામ 'સાવિત્રી' રાખવામાં આવ્યું. સાવિત્રી એટલી સ્વરૂપવાન અને ગુણવાન હતી કે જે કોઈ તેને જોતું, તેને તે સાક્ષાત દેવકન્યા જેવી જ લાગતી હતી.
જ્યારે સાવિત્રી યુવાવસ્થામાં પ્રવેશી, ત્યારે તેની દિવ્યતા અને તેજના કારણે કોઈ તેની સામે લગ્નનો પ્રસ્તાવ લાવવાની હિંમત કરતું નહોતું. આ જોઈને ચિંતિત થયેલા રાજા અશ્વપતિએ પોતાના મંત્રીઓ સાથે વિચાર-વિમર્શ કર્યો અને સાવિત્રીને બોલાવીને કહ્યું કે, "હે પુત્રી! હવે તારા લગ્નનો યોગ્ય સમય આવી ગયો છે. પરંતુ તારા તેજને અનુરૂપ વર શોધવામાં હું અસમર્થ રહ્યો છું. ધર્મશાસ્ત્રો અનુસાર, જો કન્યા લગ્ન યોગ્ય ઉંમરની થઈ જાય અને પિતા તેના લગ્ન ન કરાવી શકે તો તે નિંદનીય ગણાય છે. તેથી હું તને મંત્રીઓ સાથે મોકલી રહ્યો છું, તું સ્વયં જ તારા ગુણોને અનુરૂપ યોગ્ય વરની પસંદગી કર."
વનયાત્રા દરમિયાન સત્યવાનની પસંદગી
પિતાની આજ્ઞા માનીને સાવિત્રી વૃદ્ધ મંત્રીઓ સાથે રથમાં બેસીને વિવિધ રાજ્યો, આશ્રમો અને તપોવનની યાત્રાએ નીકળી પડી. તમામ તીર્થો અને વનોમાં ફર્યા પછી, જ્યારે તે પરત મહેલમાં આવી ત્યારે રાજા અશ્વપતિ સાથે દેવર્ષિ નારદજી બિરાજમાન હતા. સાવિત્રીએ નારદજીના ચરણ સ્પર્શ કરીને પ્રણામ કર્યા અને પોતાની વનયાત્રાનો હેતુ જણાવતા કહ્યું કે, "શાલ્વ દેશમાં દ્યુમત્સેન નામના એક પ્રખ્યાત અને ધર્માત્મા ક્ષત્રિય રાજા રહેતા હતા. દૈવયોગે તેઓ નેત્રહીન થઈ ગયા અને રુકમી નામના સામંતે તેમનું આખું રાજ્ય પડાવી લીધું. હાલમાં તેઓ પોતાના પરિવાર સાથે વનમાં આશ્રમ બાંધીને રહે છે. તેમના પુત્રનું નામ 'સυν્યવાન' છે, જે અત્યંત ગુણવાન અને સત્યવાદી છે. મેં મનથી તેમને જ મારા પતિ તરીકે સ્વીકારી લીધા છે."
દેવર્ષિ નારદજીની ભવિષ્યવાણી અને સાવિત્રીનો અડગ નિર્ણય
સાવિત્રીની વાત સાંભળીને દેવર્ષિ નારદજી ચિંતિત થઈ ગયા અને રાજા અશ્વપતિને સંબોધીને બોલ્યા કે, "હે રાજન! સાવિત્રીએ અજાણતા જ અત્યંત કષ્ટદાયક નિર્ણય લઈ લીધો છે. સત્યવાન ગુણોમાં રંતિદેવ જેવો ઉદાર, બ્રાહ્મણોનો રક્ષક, રાજા યયાતિ જેવો દયાળુ અને અશ્વિની કુમારો જેવો સુંદર અને બળવાન છે. તેને ચિત્રકામનો ખૂબ શોખ હોવાથી અને માટીના ઘોડા બનાવતો હોવાથી લોકો તેને 'ચિત્રાશ્વ' પણ કહે છે. પરંતુ, તેનામાં એક બહુ મોટો દોષ છે કે તે અલ્પાયુ છે. આજથી બરાબર 1 વર્ષ પછી તે પોતાનો દેહ ત્યાગી દેશે."
નારદજીના આવા કઠોર વચનો સાંભળ્યા પછી પણ સાવિત્રી પોતાના નિર્ણય પર અડગ રહી. તેણે તર્ક આપતા કહ્યું કે, "રાજાઓ પોતાનો આદેશ એક જ વાર આપે છે, બ્રહ્મવેત્તાઓ પોતાની વાત એક જ વાર કહે છે અને કન્યાદાન પણ જીવનમાં એક જ વાર થાય છે. આ ત્રણેય કાર્યો વારંવાર નથી થતા. ભલે સત્યવાન દીર્ઘાયુ હોય કે અલ્પાયુ, ગુણવાન હોય કે ગુણહીન, મેં એકવાર મનથી તેમને વરી લીધા છે, હવે હું અન્ય કોઈ પુરુષ સાથે લગ્ન નહીં કરું." સાવિત્રીનો આવો અતૂટ દ્રઢ નિશ્ચય જોઈને નારદજીએ રાજાને લગ્નની સંમતિ આપી દીધી અને શુભ મુહૂર્તમાં સાવિત્રી અને સત્યવાનના લગ્ન સંપન્ન થયા.
જંગલનો એ કાળમુખો દિવસ
લગ્ન પછી સાવિત્રી પોતાના વૈભવી મહેલનો ત્યાગ કરીને સાસુ-સસરાની સેવા માટે વનમાં આવી ગઈ. વનમાં તે ખૂબ જ ખુશ હતી, પરંતુ તેના મનમાં નારદજીએ કહેલી ભવિષ્યવાણી સતત ગુંજતી રહેતી હતી. ધીમે-ધીમે સમય પસાર થતો ગયો અને સત્યવાનના આયુષ્યના માત્ર 3 દિવસ જ બાકી રહ્યા. ત્યારે સાવિત્રીએ અન્ન-જળનો ત્યાગ કરીને અત્યંત કઠોર વ્રત શરૂ કર્યું. ત્રીજા દિવસની સવારે તેણે સ્નાન કરીને દેવી-દેવતાઓ અને પિતૃઓનું પૂજન કર્યું અને સાસુ-સસરાના આશીર્વાદ લઈને તે પણ સત્યવાન સાથે જંગલમાં લાકડા કાપવા માટે નીકળી પડી.
જંગલમાં લાકડા કાપતી વખતે અચાનક સત્યવાનના માથામાં અસહ્ય દુખાવો થવા લાગ્યો. તે ખૂબ જ અસ્વસ્થ થઈ ગયો, તેથી સાવિત્રીએ તેને વડના વૃક્ષની નીચે પોતાની ગોદમાં માથું રખાવીને સુવડાવી દીધો. એટલામાં જ સાવિત્રીએ જોયું કે તેની સામે એક ભયાનક તેજસ્વી, સાવળા વર્ણવાળા, પીળા વસ્ત્રો અને મુગટ ધારણ કરેલા એક દિવ્ય પુરુષ આવીને ઊભા રહ્યા છે.
યમરાજ સાથે સાવિત્રીનો સંવાદ અને ચમત્કારિક વરદાન
સાવિત્રીએ તે દિવ્ય પુરુષને પ્રણામ કર્યા અને તેમનો પરિચય પૂછ્યો. ત્યારે તેમણે કહ્યું કે, "હું યમરાજ છું. હું તમામ જીવોને તેમના કર્મો અનુસાર દંડ આપું છું. આજે તમારા પતિ સત્યવાનનું આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું છે. તેના સદ્ગુણોના કારણે તેને લેવા માટે યમદૂતો આવી શકે તેમ ન હોવાથી હું સ્વયં તેના પ્રાણ લેવા આવ્યો છું." આટલું કહીને યમરાજે સત્યવાનના શરીરમાંથી પ્રાણ ખેંચી લીધા અને દક્ષિણ દિશા તરફ ચાલવા લાગ્યા.
પતિવ્રતા સાવિત્રી પણ યમરાજની પાછળ-પાછળ ચાલવા લાગી. યમરાજે તેને રોકતા કહ્યું કે, "જીવનું આયુષ્ય પૂરું થયા વગર કોઈ આ માર્ગ પર આવી શકતું નથી, તું અહીંથી પાછી વળી જા." ત્યારે સાવિત્રીએ અત્યંત વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું કે, "હે ધર્મરાજ! જ્યાં મારા પતિ જઈ રહ્યા છે, ત્યાં જવું એ મારો ધર્મ છે. સ્ત્રી માટે પૃથ્વી કે પરલોકમાં પતિ વિના અન્ય કોઈ સ્થાન નથી."
સાવિત્રીની આવી અતૂટ પતિભક્તિ અને જ્ઞાનભરી વાતો સાંભળીને યમરાજ અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને તેમણે કહ્યું કે, "હું તારી વાણીથી પ્રભાવિત છું, તું સત્યવાનના પ્રાણ સિવાય કોઈ પણ વરદાન માંગી લે."
ત્યારે સાવિત્રીએ ચતુરતાપૂર્વક એક પછી એક ત્રણ વરદાન માંગ્યા:
મારા અંધ સાસુ-સસરાની આંખોની રોશની પાછી આવી જાય.
તેમનું ખોવાયેલું રાજ્ય અને વૈભવ પાછો મળી જાય.
મને સત્યવાનથી 100 યશસ્વી પુત્રોની પ્રાપ્તિ થાય.
યમરાજે વિચાર્યા વગર 'તથાસ્તુ' કહી દીધું. પરંતુ વરદાન આપ્યા પછી યમરાજ પોતાની જ જાળમાં ફસાઈ ગયા, કારણ કે સત્યવાનના પ્રાણ લીધા વિના સાવિત્રીને 100 પુત્રો આપવાનું વરદાન પૂરું થઈ શકે તેમ નહોતું. પોતાની ભૂલ સમજાતા અને સાવિત્રીની બુદ્ધિચાતુર્ય પર મોહિત થઈને યમરાજે સત્યવાનની આત્માને મુક્ત કરી દીધી અને તેને નવું આયુષ્ય આપ્યું.
વ્રતનો પ્રભાવ અને સુખદ અંત
સાવિત્રી જ્યારે વડના વૃક્ષ પાસે પરત ફરી, ત્યારે સત્યવાન ગાઢ નિદ્રામાંથી જાગ્યો હોય તેમ બેઠો થયો. વટ સાવિત્રીના આ પવિત્ર વ્રતના પ્રભાવથી સાસુ-સસરાની આંખોની રોશની પાછી આવી ગઈ, તેમનું ગુમાવેલું રાજ્ય પણ પાછું મળી ગયું અને સાવિત્રીને અખંડ સૌભાગ્યની સાથે 100 પુત્રોનું વરદાન પણ ફળ્યું. ત્યારથી જ પરિણીત મહિલાઓ પોતાના સુખદ દામ્પત્ય જીવન માટે દર વર્ષે વડના વૃક્ષની પૂજા કરીને આ વ્રત અને કથાનું શ્રવણ કરે છે.
