મધ્યપૂર્વમાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી ચાલી રહેલા તણાવ અને સંઘર્ષ વચ્ચે હવે એક મોટી રાહતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી અથડામણ અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ હવે સમાપ્ત થવાની દિશામાં આગળ વધી રહી હોવાનું દાવો કરવામાં આવ્યો છે. અહેવાલો અનુસાર ઈરાન અમેરિકા સાથે શાંતિ સમજૂતી કરવા માટે તૈયાર થઈ ગયું છે અને તેના ભાગરૂપે તેણે પોતાનો યુરેનિયમ સ્ટોક છોડવાની તેમજ વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરીથી ખોલવાની તૈયારી દર્શાવી છે.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ Donald Trumpએ પણ આ મુદ્દે મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર લખ્યું કે ઈરાન સાથેની શાંતિ ચર્ચા હવે લગભગ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે અને સમજૂતીના મોટાભાગના મુદ્દાઓ પર સહમતિ બની ગઈ છે. ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર ટૂંક સમયમાં બંને દેશો આ ઐતિહાસિક સમજૂતી પર સહી કરી શકે છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ખુલવાની તૈયારી
સમજૂતીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને માનવામાં આવી રહ્યો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ તેલ વેપાર માર્ગોમાંનો એક છે. વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસ પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી મધ્યપૂર્વમાં વધેલા તણાવને કારણે અહીં સુરક્ષાને લઈને ગંભીર ચિંતા ઉભી થઈ હતી.
ટ્રમ્પના દાવા મુજબ હવે ઈરાન હોર્મુઝ જળમાર્ગને ફરીથી વેપાર માટે ખોલવા તૈયાર થયું છે. તેના બદલામાં અમેરિકા પણ વિસ્તારમાં પોતાની નૌકાદળની નાકાબંધી હળવી કરશે. આ નિર્ણય વૈશ્વિક બજારો માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે, કારણ કે હોર્મુઝમાં સ્થિરતા આવવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજારમાં રાહત મળી શકે છે. અહેવાલો મુજબ ભવિષ્યમાં ઈરાન અને Oman મળીને હોર્મુઝ જળમાર્ગની દેખરેખ કરશે. આ પ્રસ્તાવને મધ્યપૂર્વમાં શાંતિ અને વેપાર સ્થિરતા તરફનું મોટું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
યુરેનિયમ સ્ટોક મુદ્દે મોટો દાવો
સમજૂતી સાથે જોડાયેલા સૌથી ચર્ચાસ્પદ મુદ્દાઓમાં ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ પણ સામેલ છે. અહેવાલો અનુસાર ઈરાન પોતાનો યુરેનિયમ સ્ટોક છોડવા માટે તૈયાર થયું છે. જોકે આ મુદ્દે હજી સત્તાવાર રીતે સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર કરવામાં આવી નથી.
અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો લાંબા સમયથી ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતા આવ્યા છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન પરમાણુ હથિયાર બનાવવાની ક્ષમતા સુધી ન પહોંચે, જ્યારે ઈરાન સતત દાવો કરતું રહ્યું છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ માત્ર શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે.
ટ્રમ્પના નિવેદન મુજબ અમેરિકા પણ આ મુદ્દે થોડું નરમ વલણ અપનાવવા તૈયાર થયું છે. કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે સમજૂતી અંતર્ગત આગામી 30 દિવસમાં બંને દેશો પરમાણુ કરારને અંતિમ સ્વરૂપ આપવા માટે ચર્ચા કરશે. જરૂર પડ્યે આ સમયમર્યાદા વધારવામાં પણ આવી શકે છે.
આ પણ વાંચો: વ્હાઈટ હાઉસ પાસે ફાયરિંગ કરનાર પહેલાં પણ 2 વખત કરી ચૂક્યો છે પ્રયાસ : પોતાને 'ભગવાન' અને 'બિન લાદેન' કહે છે
કતાર અને પાકિસ્તાનની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા
આ સમગ્ર રાજદ્વારી પ્રક્રિયામાં Qatar અને Pakistanની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ હોવાનું કહેવામાં આવી રહ્યું છે. અહેવાલો મુજબ બંને દેશોએ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મધ્યસ્થતા કરવામાં મદદ કરી છે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કતાર, પાકિસ્તાન, તુર્કી, ઇજિપ્ત, જોર્ડન અને બહેરિન જેવા દેશોના નેતાઓએ ઈરાનને શાંતિ સમજૂતી માટે મનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. આ દેશો સાથે થયેલી ફોન ચર્ચા બાદ જ ઈરાનને 30 દિવસનો સમય આપવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો.
વિશ્લેષકો માને છે કે મધ્યપૂર્વના અનેક દેશો હવે લાંબા ગાળાના યુદ્ધથી કંટાળી ગયા છે અને તેઓ વિસ્તારમાં સ્થિરતા ઈચ્છે છે. ખાસ કરીને તેલ વેપાર, આર્થિક નુકસાન અને સુરક્ષા ચિંતાઓને કારણે અનેક દેશો શાંતિ પ્રક્રિયાને આગળ ધપાવી રહ્યા છે.
ઈઝરાયેલ સાથે પણ ચર્ચા
ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે આ મુદ્દે તેમની બેન્જામિન નેતન્યાહુ સાથે પણ ફોન પર ચર્ચા થઈ હતી. ચર્ચા દરમિયાન ઈરાનની સંમતિ અને અમેરિકાની તરફથી આપવામાં આવેલી રાહતો અંગે માહિતી આપવામાં આવી હતી.
ઇઝરાયેલ લાંબા સમયથી ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમનો કડક વિરોધ કરતું આવ્યું છે. તેથી કોઈપણ અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતીમાં ઇઝરાયેલની ભૂમિકા અને મંતવ્યોને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. હાલ ઇઝરાયેલ તરફથી આ મુદ્દે સત્તાવાર વિગતવાર પ્રતિક્રિયા સામે આવી નથી.
આ પણ વાંચો: ટ્રમ્પનો મોટો દાવો: “હોર્મુઝ ફરી ખુલશે” : ઈરાનનો તીખો જવાબ; પાકિસ્તાને પણ આપી પ્રતિક્રિયા
મધ્યપૂર્વ માટે રાહત કે હજી અનિશ્ચિતતા?
જોકે ટ્રમ્પના દાવા અને અહેવાલોએ આશાવાદી વાતાવરણ ઊભું કર્યું છે, પરંતુ ઘણા નિષ્ણાતો હજી સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપી રહ્યા છે. કારણ કે ભૂતકાળમાં પણ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે અનેક વખત ચર્ચાઓ થઈ હતી, પરંતુ અંતિમ ક્ષણે મતભેદો ઉભા થતા સમજૂતી અટકી ગઈ હતી. હોર્મુઝ જળમાર્ગ, આર્થિક પ્રતિબંધો અને પરમાણુ કાર્યક્રમ જેવા મુદ્દાઓ અત્યંત સંવેદનશીલ છે. તેથી બંને દેશો વચ્ચે સંપૂર્ણ વિશ્વાસ ઉભો થવામાં હજી સમય લાગી શકે છે. તે છતાં જો આ સમજૂતી સફળ થાય તો મધ્યપૂર્વ માટે આ સૌથી મોટું રાજદ્વારી પરિવર્તન સાબિત થઈ શકે છે. તેની સીધી અસર વૈશ્વિક તેલ બજાર, આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિશ્વ રાજકારણ પર પણ જોવા મળી શકે છે.
