Ujjwala Yojana: દેશભરના કરોડો ગરીબ પરિવારો માટે મહત્વની ગણાતી પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના હેઠળ કેન્દ્ર સરકારે એક મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર જાહેર કર્યો છે. હવે યોજનાના લાભાર્થીઓને વર્ષ દરમિયાન મળતા સબસિડીવાળા LPG સિલિન્ડરની સંખ્યા ઘટાડીને માત્ર ચાર કરવામાં આવી છે. વધતા આંતરરાષ્ટ્રીય LPG ભાવ, આયાત ખર્ચમાં ઉછાળો અને જાહેર ક્ષેત્રની તેલ કંપનીઓને થઈ રહેલા ભારે નુકસાનને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હોવાનું સરકારનું કહેવું છે.
ઉજ્જવલા યોજના હેઠળ શું બદલાયું?
કેન્દ્ર સરકારના પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલયના અધિક સચિવ પ્રવીણ માલ ખાનુજા દ્વારા જાહેર કરાયેલી માહિતી મુજબ, ઉજ્જવલા લાભાર્થીઓ માટે સબસિડીવાળા 14.2 કિલોગ્રામ LPG સિલિન્ડરની વાર્ષિક સંખ્યા હવે માત્ર ચાર રહેશે.
જ્યારે યોજના મે 2016માં શરૂ કરવામાં આવી હતી ત્યારે લાભાર્થીઓને દર વર્ષે 12 સબસિડીવાળા સિલિન્ડર મળતા હતા. ત્યારબાદ સરકાર દ્વારા આ મર્યાદા ઘટાડીને 9 કરવામાં આવી હતી. હવે તેમાં વધુ ઘટાડો કરીને 4 સિલિન્ડર સુધી લાવવામાં આવ્યો છે.
આ નિર્ણયનો સીધો પ્રભાવ લાખો એવા પરિવારો પર પડશે જે રસોઈ માટે મુખ્યત્વે LPG પર આધાર રાખે છે અને સબસિડીથી મળતી રાહતને મહત્વપૂર્ણ ગણાવે છે.
ઉજ્જવલા યોજના શું છે?
ઉજ્જવલા યોજના ગરીબ અને આર્થિક રીતે નબળા પરિવારોની મહિલાઓને ધૂમાડામુક્ત રસોઈની સુવિધા પૂરી પાડવાના હેતુથી શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજના હેઠળ લાભાર્થી મહિલાઓને ડિપોઝિટ-મુક્ત LPG કનેક્શન આપવામાં આવે છે.
યોજનાનો મુખ્ય હેતુ લાકડા, કોલસા અને અન્ય પરંપરાગત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો હતો, કારણ કે તે મહિલાઓ અને બાળકોના સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર કરે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કરોડો પરિવારો આ યોજનાથી જોડાયા છે અને LPGનો ઉપયોગ વધ્યો છે.
સબસિડી કેટલી મળશે?
સરકારે મે 2022માં ઉજ્જવલા લાભાર્થીઓ માટે પ્રતિ સિલિન્ડર ₹200ની સબસિડી શરૂ કરી હતી. બાદમાં ઓક્ટોબર 2023માં આ રકમ વધારીને ₹300 પ્રતિ સિલિન્ડર કરવામાં આવી હતી.
હાલમાં દિલ્હીમાં 14.2 કિલોગ્રામ LPG સિલિન્ડરની છૂટક કિંમત આશરે ₹942 છે. સબસિડી બાદ ઉજ્જવલા લાભાર્થીઓને લગભગ ₹642માં સિલિન્ડર મળશે.
જોકે સબસિડીની રકમ યથાવત રાખવામાં આવી છે, પરંતુ સબસિડીવાળા સિલિન્ડરની સંખ્યા ઘટતા ઘણા પરિવારોને વર્ષ દરમિયાન વધારાના સિલિન્ડર બજાર ભાવ પર ખરીદવા પડી શકે છે.
સિલિન્ડરની સંખ્યા કેમ ઘટાડવામાં આવી?
આંતરરાષ્ટ્રીય LPG ભાવમાં ભારે વધારો
સરકારનું કહેવું છે કે આ નિર્ણય લાભાર્થીઓના સરેરાશ વપરાશના આંકડાઓના આધારે લેવામાં આવ્યો છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ મોટા ભાગના ઉજ્જવલા લાભાર્થીઓ વર્ષ દરમિયાન સરેરાશ ચાર જેટલા સિલિન્ડરનો જ ઉપયોગ કરે છે.
પરંતુ આ નિર્ણય પાછળનું સૌથી મોટું કારણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં LPGના ભાવમાં થયેલો વધારો છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભૂરાજકીય તણાવ અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અસ્થિરતા જોવા મળી છે. પરિણામે LPGના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે. દેશનો LPG આયાત ખર્ચ મુખ્યત્વે સાઉદી કરાર ભાવ (Saudi Contract Price) સાથે જોડાયેલો છે. ફેબ્રુઆરીથી આ ભાવમાં અંદાજે 46 ટકા સુધીનો વધારો નોંધાયો હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
તેલ કંપનીઓને કેટલું નુકસાન થઈ રહ્યું છે?
સરકારના જણાવ્યા મુજબ 2022થી અત્યાર સુધી LPG સબસિડી માટે આશરે ₹52,000 કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે.
તેમ છતાં, ઘરગથ્થુ LPG સિલિન્ડરના ભાવમાં સંપૂર્ણ વધારો ગ્રાહકો પર ન નાખતા જાહેર ક્ષેત્રની તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓને ભારે નુકસાન સહન કરવું પડી રહ્યું છે.
અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર:
14.2 કિલોગ્રામ LPG સિલિન્ડર દીઠ લગભગ ₹700નું નુકસાન થઈ રહ્યું છે.
પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર આશરે ₹6નું નુકસાન થઈ રહ્યું છે.
ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર લગભગ ₹30નું નુકસાન નોંધાઈ રહ્યું છે.
એકંદરે તેલ કંપનીઓનું સંયુક્ત નુકસાન ₹600થી ₹700 કરોડ સુધી પહોંચી રહ્યું હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે સરકાર અને તેલ કંપનીઓ બંને પર સબસિડીનો નાણાકીય બોજ સતત વધી રહ્યો છે.
સામાન્ય ગ્રાહકો પર શું અસર પડશે?
ઉજ્જવલા લાભાર્થીઓ માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ રહેશે કે વર્ષમાં ચાર સબસિડીવાળા સિલિન્ડર બાદ વધારાના સિલિન્ડર તેમને સંપૂર્ણ બજાર કિંમતે ખરીદવા પડશે.
ખાસ કરીને મોટા પરિવારો અથવા એવા ઘરો જ્યાં LPGનો ઉપયોગ વધુ થાય છે, ત્યાં રસોઈ ખર્ચમાં વધારો થવાની શક્યતા છે. બીજી તરફ સરકારનું માનવું છે કે સરેરાશ વપરાશને ધ્યાનમાં રાખીને મોટાભાગના લાભાર્થીઓ પર તેની મર્યાદિત અસર પડશે.
આગામી મહિનાઓમાં આંતરરાષ્ટ્રીય LPG ભાવમાં શું ફેરફાર થાય છે અને સરકાર સબસિડી નીતિમાં વધુ કોઈ સુધારો કરે છે કે નહીં તેના પર પણ સ્થિતિ નિર્ભર રહેશે.
આ સમાચાર હાલમાં કેમ મહત્વના છે?
ભારતમાં LPG રસોઈ ગેસ માત્ર એક ઘરગથ્થુ સુવિધા નહીં પરંતુ કરોડો પરિવારો માટે જીવનજરૂરી સેવા છે. ઉજ્જવલા યોજના દેશની સૌથી મોટી સામાજિક કલ્યાણ યોજનાઓમાંની એક છે. તેથી તેમાં થતો કોઈપણ ફેરફાર સીધી અસર લાખો પરિવારોના માસિક બજેટ પર કરે છે.
વધતા વૈશ્વિક ઊર્જા ખર્ચ અને સરકારના નાણાકીય બોજ વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પ્રયાસ તરીકે આ નિર્ણય જોવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે ગરીબ અને મધ્યમવર્ગીય પરિવારો માટે રસોઈ ગેસનો ખર્ચ હવે વધુ ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે.
