હિંદુ ધર્મમાં જ્યારે પણ આપણે ભગવાનના દર્શન કરીએ છીએ, ત્યારે મનમાં એક પ્રશ્ન જરૂર થાય છે કે તેમને 4, 8 કે 10 હાથ કેમ બતાવવામાં આવે છે? શું આ માત્ર એક કલ્પના છે? ના, સનાતન ધર્મમાં દરેક મૂર્તિ અને તેના અંગો પાછળ એક ચોક્કસ અર્થ છુપાયેલો છે.
1. અપાર શક્તિનું પ્રતીક
સામાન્ય માનવી પાસે 2 હાથ હોય છે, જે તેની મર્યાદિત ક્ષમતા દર્શાવે છે. જ્યારે દેવી-દેવતાઓના અનેક હાથ તેમની 'સર્વશક્તિમાન' છબી રજૂ કરે છે. તે દર્શાવે છે કે ભગવાન એકસાથે અનેક કાર્યો કરી શકે છે અને સમગ્ર બ્રહ્માંડ પર તેમનું નિયંત્રણ છે.
2. વિવિધ ગુણો અને શસ્ત્રો
ભગવાનના દરેક હાથમાં અલગ-અલગ વસ્તુઓ હોય છે. જેમ કે:
ભગવાન વિષ્ણુ: તેમના 4 હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ (કમળ) હોય છે, જે સૃષ્ટિનું સર્જન, સંચાલન અને રક્ષણ સૂચવે છે.
મા દુર્ગા: દેવીના 8 કે 10 હાથમાં રહેલા શસ્ત્રો એ દુષ્ટ શક્તિઓ સામે લડવાની અને ભક્તોનું રક્ષણ કરવાની શક્તિનું પ્રતીક છે.
ભગવાન ગણેશ: તેમના 4 હાથમાં રહેલા કુહાડી, પાશ અને મોદક એ જ્ઞાન અને વિઘ્નો દૂર કરવાનું સૂચવે છે.
3. દિશાઓ પર પ્રભુત્વ
ઘણી જગ્યાએ 4 હાથ એ બ્રહ્માંડની 4 મુખ્ય દિશાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે ભગવાન દરેક દિશામાં હાજર છે અને દરેક ખૂણેથી પોતાના ભક્તોની રક્ષા કરે છે.
4. મનુષ્ય માટે પ્રેરણા
આ પ્રતીકો આપણને શીખવે છે કે મનુષ્યે પણ પોતાની આંતરિક શક્તિઓનો વિકાસ કરવો જોઈએ. અનેક હાથ એટલે 'મલ્ટી-ટાસ્કિંગ' ક્ષમતા, જે આજના સમયમાં પણ એટલી જ સુસંગત છે.
નિષ્કર્ષ: સનાતન ધર્મની આ મૂર્તિવિજ્ઞાન (Iconography) આપણને સમજાવે છે કે દૈવી શક્તિ માનવીય મર્યાદાઓથી પર છે. તે અનંત છે અને બ્રહ્માંડના કણેકણમાં વ્યાપેલી છે.
