આજકાલ, હવામાનમાં ફેરફાર સાથે, આકાશમાં વીજળીના ચમકારા જોવા મળે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે બધી વીજળી જમીન સુધી પહોંચતી નથી? વાદળોની અંદર ઘણી વીજળી રહે છે. તે જમીનને સ્પર્શતી પણ નથી. આપણે તેમને આંતર-વાદળ (IC) વીજળીના ચમકારા કહીએ છીએ. ચાલો આ રસપ્રદ વિજ્ઞાન સમજીએ અને જાણીએ કે વાદળ વીજળી શું છે.
વીજળી શું છે?
જ્યારે વરસાદ કે તોફાન દરમિયાન આકાશમાં વીજળી દેખાય છે, ત્યારે આપણે તેને વીજળી કહીએ છીએ. સામાન્ય રીતે લોકો વિચારે છે કે વીજળી સીધી જમીન પર પડે છે, પરંતુ દર વખતે આવું થતું નથી. મોટાભાગની વીજળીના ચમકારા વાદળોની અંદર રહે છે. આને આંતર-વાદળ (IC) વીજળીના ચમકારા કહેવામાં આવે છે. આ ફ્લેશ ત્યારે થાય છે જ્યારે ધન અને ઋણ ચાર્જ વાદળની અંદર એકબીજા સાથે અથડાય છે.
વાદળોની અંદર વીજળી કેવી રીતે થાય છે?
જ્યારે વાદળોમાં ભારે વરસાદ અથવા બરફના કણો રચાય છે, ત્યારે તે એકબીજા સામે ઘસાય છે. આ ઘર્ષણને કારણે વાદળના ઉપરના ભાગમાં ધન ચાર્જ અને નીચેના ભાગમાં ઋણ ચાર્જ એકઠા થાય છે. જ્યારે આ ચાર્જ ખૂબ ઊંચા થઈ જાય છે, ત્યારે તેઓ એકબીજાને મળવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ પ્રક્રિયા વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. આ ચમકારા મોટાભાગે વાદળની અંદર રહે છે અને બહાર આવતા નથી. તેનાથી વિપરીત, વાદળથી જમીન સુધી (CG) વીજળી તે છે જે જમીન પર પડે છે. તે ઘણીવાર વિનાશનું કારણ બને છે. પરંતુ IC અને CA વીજળી જમીનથી દૂર રહે છે, તેથી તેને સામાન્ય રીતે ઓછા ખતરનાક માનવામાં આવે છે.
જ્યારે વાદળોની અંદર વીજળી વાદળની અંદર પ્રકાશ ફેલાવે છે, ત્યારે એવું લાગે છે કે આકાશમાં પ્રકાશની ચાદર છે. તેને શીટ લાઈટનિંગ કહેવામાં આવે છે. આ ફ્લેશ રાત્રે ખાસ કરીને સુંદર લાગે છે, પરંતુ તે સૂચવે છે કે વાદળમાં ઘણો વિદ્યુત ચાર્જ એકઠો થઈ રહ્યો છે. વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે શીટ લાઈટનિંગ ત્યારે થાય છે જ્યારે વીજળીનો માર્ગ વાદળની અંદર રહે છે અને બહાર આવી શકતો નથી. ઘણી વખત લોકો તેને વીજળી સમજીને ભૂલ કરે છે, પરંતુ તે જમીન સુધી પહોંચતો નથી. છતાં, જો તમે વાવાઝોડા દરમિયાન બહાર હોવ તો સાવધાની રાખવી જરૂરી છે, કારણ કે ક્યારેક આ ફ્લેશ બીજી વીજળી લાવી શકે છે.
ભારતમાં તેની અસર
ભારતમાં ચોમાસા દરમિયાન વાદળછાયું વીજળી સામાન્ય છે. ખાસ કરીને ઉત્તર ભારત, ઉત્તરપૂર્વ અને પશ્ચિમ ઘાટમાં વાવાઝોડા સાથે IC અને CA વીજળી જોવા મળે છે. 2023 માં, ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) એ અહેવાલ આપ્યો હતો કે દેશમાં દર વર્ષે વીજળી પડવાથી લગભગ 2,000 લોકો મૃત્યુ પામે છે, પરંતુ મોટાભાગના મૃત્યુ વાદળથી જમીન પર વીજળી પડવાથી થાય છે. IC વીજળી ઓછી સીધી ખતરો ઉભો કરે છે, પરંતુ તે તોફાનની તીવ્રતાનો સંકેત હોઈ શકે છે.
સાવધાની અને જાગૃતિ
જોકે IC અને CA વીજળી જમીન સુધી પહોંચતી નથી, તોફાન દરમિયાન બહાર રહેવું જોખમી હોઈ શકે છે. જો તમે આકાશમાં વીજળી જુઓ છો, તો આ બાબતો ધ્યાનમાં રાખો...
ઘરની અંદર રહો અને બારીઓથી દૂર રહો.
વૃક્ષો અથવા ઊંચા સ્થળોથી દૂર રહો, કારણ કે આ વીજળીને આકર્ષિત કરી શકે છે.
હવામાન વિભાગની ચેતવણી પર નજર રાખો.
વિજ્ઞાન અને ભવિષ્ય
વૈજ્ઞાનિકો વાદળછાયું વીજળીને વધુ સારી રીતે સમજવા માટે સંશોધન કરી રહ્યા છે. તેઓ આ દ્વારા હવામાનની આગાહી કરવાનો અને વીજળીથી થતા નુકસાનને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. ભારતમાં પણ આ દિશામાં કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેથી લોકોને સુરક્ષિત રાખી શકાય.
કેટલીકવાર આ ફ્લેશ વાદળની બહાર હવામાં પણ દેખાય છે, પરંતુ જમીન સુધી પહોંચતો નથી. આને વાદળથી હવા (CA) વીજળી કહેવામાં આવે છે. જ્યારે આ ફ્લેશ વાદળની અંદર સંપૂર્ણપણે ફેલાય છે અને ચાદરની જેમ પ્રકાશ બતાવે છે, ત્યારે તેને ચાદર વીજળી કહેવામાં આવે છે. આ દૃશ્ય ખૂબ જ સુંદર લાગે છે, પરંતુ ખતરનાક પણ હોઈ શકે છે.
