મહારાષ્ટ્રમાં આવેલા રામટેકના ગાઢ જંગલો અને નાની ટેકરીઓની મધ્યમાં એક એવી ઐતિહાસિક ધરોહર સ્થિત છે જે આજે પણ અનેક લોકો માટે અજાણી છે. નાગપુર જિલ્લાના આ અપ્રસ્તુત વારસા સમાન કર્પૂર બાવડીનો ઇતિહાસ અને તેની સાથે જોડાયેલી લોકવાયકાઓ અત્યંત રોમાંચક છે. મુખ્ય પ્રવાસન માર્ગોથી દૂર આવેલી આ પ્રાચીન વાવ આ વિસ્તારના સમૃદ્ધ ભૂતકાળની ઝલક રજૂ કરે છે.
કર્પૂર બાવડીનું સ્થાન અને પૌરાણિક મહત્વ
આ પૌરાણિક Stepwellનું નિર્માણ અંદાજે 10th થી 12th Centuryના સમયગાળા દરમિયાન થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. તે રામટેક મંદિર સંકુલની અંદર જ આવેલી છે. પ્રાચીન સમયમાં ભારતભરમાં આવી વાવ દૈનિક જરૂરિયાતો જેવી કે પીવાના પાણી અને ધાર્મિક કાર્યો માટે બનાવવામાં આવતી હતી. આ વાવની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેની રચના થઈ ત્યારથી અત્યાર સુધી કોઈપણ ઋતુમાં તેનું પાણી ક્યારેય સુકાયું નથી. ભલે ગમે તેવો કાળઝાળ ઉનાળો હોય, અહીં જળસ્તર હંમેશા જળવાઈ રહે છે.
કેમ રાખવામાં આવ્યું 'કર્પૂર બાવડી' નામ?
કર્પૂર એટલે કે કપૂર અને બાવડીનો અર્થ વાવ થાય છે. સ્થાનિક દંતકથાઓ મુજબ, પહેલાના સમયમાં આ વાવના પાણીમાંથી કુદરતી રીતે કપૂર જેવી સુગંધ આવતી હતી અને આ પાણી ઔષધીય ગુણોથી ભરપૂર હતું. જોકે હાલના સમયમાં તે સુગંધ અનુભવાતી નથી, પરંતુ તેનું આ વિશિષ્ટ નામ સદીઓથી લોકપ્રિય રહ્યું છે. આ સ્થળ માત્ર જળ સંગ્રહનું સાધન નથી પરંતુ એક આસ્થાનું કેન્દ્ર પણ છે. આ સ્થાન છ દેવીઓ માં ચામુંડા, માં હિંગળાજ, માં કાલી, માં રણચંડી અને માં કપૂરતાને સમર્પિત છે.
યાદવ વંશના શાસનકાળની બેનમૂન સ્થાપત્યકળા
ઐતિહાસિક પુરાવાઓ સૂચવે છે કે આ વાવનું નિર્માણ Yadav Dynasty ના શાસન દરમિયાન થયું હતું, જેમણે 10th થી 13th Century વચ્ચે મહારાષ્ટ્રના મોટા ભાગ પર રાજ કર્યું હતું. સ્થાપત્યની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, આ વાવમાં ત્રણ તરફ સુંદર કોતરણીવાળા સ્તંભો છે. જોકે સમયની થપાટોને કારણે કેટલીક સંરચનાઓ જર્જરિત થઈ છે, પરંતુ તેની કારીગરી આજે પણ તે યુગની ભવ્યતાની યાદ અપાવે છે. આ વાવ રામટેક સ્થિત શ્રી શાંતનાથ દિગંબર જૈન મંદિરથી લગભગ 1 Kilometer ના અંતરે આવેલી છે.
મુલાકાતીઓ માટે જરૂરી વિગતો
જો તમે આ ઐતિહાસિક સ્થાપત્યને જોવા માંગતા હોવ તો આસપાસના વિસ્તારમાં ફરવા માટે આશરે 1 Hour નો સમય લાગે છે. અહીં પ્રવાસીઓ માટે કોઈ ખાસ આધુનિક સુવિધાઓ નથી, તેથી મુલાકાતીઓએ પોતાની વ્યવસ્થા જાતે જ કરવી પડે છે. આ પ્રવાસ દરમિયાન તમે નજીકમાં આવેલી ટેકરી પર સ્થિત રામટેક કિલ્લાની મુલાકાત પણ લઈ શકો છો, જ્યાંથી કુદરતી સૌંદર્યનો નજારો જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત પ્રખ્યાત ખિન્ડસી તળાવ પણ નજીકમાં છે, જે બોટિંગ અને પિકનિક માટે ઉત્તમ સ્થળ છે.
