હિમાલયની બરફાચ્છાદિત ચોટીઓથી લઈને તમિલનાડુના વિશાળ મેદાનો સુધી ફેલાયેલા ભારતીય મંદિરો આધ્યાત્મિકતાની સાથે અજોડ સ્થાપત્યકલાનો સમન્વય છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મંદિરો માત્ર ભક્તિના કેન્દ્રો નથી, પરંતુ તે ઈતિહાસ અને કલાના જીવંત દસ્તાવેજો છે. મુખ્યત્વે ભારતીય મંદિરોને બે વિશિષ્ટ શૈલીઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે: ઉત્તર ભારતની નાગર શૈલી અને દક્ષિણ ભારતની દ્રવિડ શૈલી. આ બંને શૈલીઓ પોતાની રચના, ડિઝાઈન અને સાંસ્કૃતિક મહત્વમાં એકબીજાથી તદ્દન અલગ છે.
ઉત્તર ભારતની ઓળખ: નાગર શૈલી
નાગર શૈલીનો ઉદ્ભવ ગુપ્તકાળ દરમિયાન એટલે કે અંદાજે 5મી સદીમાં થયો હતો, જેને ભારતીય કલાનો સુવર્ણ યુગ માનવામાં આવે છે. આ શૈલી મુખ્યત્વે ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, ઓડિશા અને બિહાર જેવા રાજ્યોમાં વિકસી છે.
નાગર શૈલીના મંદિરોની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનું ગુંબજ જેવું વળાંક ધરાવતું 'શિખર' છે. આ શિખર ગર્ભગૃહની ઉપર સીધું ઊંચાઈ તરફ જાય છે, જે ભક્તની દ્રષ્ટિ અને આત્માને ઉપરની તરફ એટલે કે મોક્ષ તરફ આકર્ષિત કરવાનું પ્રતીક છે. આ મંદિરોમાં ગર્ભગૃહ સામાન્ય રીતે અંધકારમય અને શાંત હોય છે, જે ધ્યાન માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. આ શૈલીના મંદિરોમાં સુરક્ષા દિવાલો અથવા વિશાળ પ્રવેશદ્વારોનો અભાવ જોવા મળે છે. ખજુરાહોનું કંદરિયા મહાદેવ મંદિર, કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર અને કેદારનાથ મંદિર નાગર શૈલીના ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણો છે.
દક્ષિણ ભારતનું ગૌરવ: દ્રવિડ શૈલી
દ્રવિડ શૈલીનો વિકાસ 6ઠ્ઠી-7મી સદીમાં પલ્લવ વંશના શાસનકાળમાં શરૂ થયો હતો, પરંતુ ચોલ, પાંડ્ય અને વિજયનગરના રાજાઓના સમયમાં તે પોતાની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી હતી. આ શૈલી તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણામાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે.
નાગર શૈલીના શિખરના બદલે દ્રવિડ મંદિરોમાં પિરામિડ આકારના ટાવર હોય છે, જેને 'વિમાન' કહેવામાં આવે છે. જોકે, આ મંદિરોનું સૌથી આકર્ષક પાસું તેના 'ગોપુરમ' એટલે કે ભવ્ય પ્રવેશદ્વારો છે. આ ગોપુરમ ઘણીવાર ગર્ભગૃહ કરતા પણ ઊંચા હોય છે અને દેવી-દેવતાઓ તેમજ પૌરાણિક પાત્રોની મૂર્તિઓથી સુશોભિત હોય છે. દ્રવિડ મંદિરો એક કિલ્લાની જેમ ઊંચી દીવાલોથી ઘેરાયેલા હોય છે, જેમાં વિશાળ પ્રાંગણ અને જળાશયોની વ્યવસ્થા હોય છે. તાંજાવુરનું બૃહદેશ્વર મંદિર અને મદુરાઈનું મીનાક્ષી મંદિર આ શૈલીની ઓળખ છે.
બંને શૈલીઓ વચ્ચેના મુખ્ય તફાવત
વિશેષતા | નાગર શૈલી (ઉત્તર ભારત) | દ્રવિડ શૈલી (દક્ષિણ ભારત) |
શિખર/ટાવર | વળાંકવાળું અને ઊભું શિખર | પિરામિડ આકારનું વિમાન |
પ્રવેશદ્વાર | સામાન્ય અથવા નાના દ્વાર | વિશાળ અને ભવ્ય ગોપુરમ |
સીમા દીવાલ | ભાગ્યે જ જોવા મળે છે | ઊંચી અને સુરક્ષિત દીવાલો |
બાંધકામ સામગ્રી | પથ્થર અને ઈંટોનો ઉપયોગ | કઠોર ગ્રેનાઈટ પથ્થરોનો ઉપયોગ |
