Marriage in prison : રાજસ્થાનના જોધપુર સ્થિત મંડોર ઓપન જેલમાં એક અનોખો અને ચર્ચાસ્પદ લગ્ન સમારંભ યોજાવાનો છે. હત્યાના અલગ-અલગ કેસમાં આજીવન કેદની સજા ભોગવી રહેલા બે કેદીઓ - મૂલારામ અને સીમા - 22 જુલાઈએ લગ્નના બંધનમાં બંધાશે. રાજસ્થાન હાઇકોર્ટ દ્વારા આ લગ્નને મંજૂરી આપવામાં આવ્યા બાદ જેલ પ્રશાસને જરૂરી તૈયારીઓ શરૂ કરી દીધી છે. આ કેસ માત્ર એક લગ્ન સમારંભ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ કેદીઓના વૈવાહિક અધિકારો, પુનર્વસન અને સુધારાત્મક ન્યાય વ્યવસ્થાને લઈને પણ મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા ઉભી કરે છે. હાઇકોર્ટે પોતાના આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર કોઈ વ્યક્તિ ગુનામાં દોષિત ઠર્યો હોય તે આધાર પર તેને પોતાની સ્વૈચ્છિક સહમતિથી લગ્ન કરવાનો અધિકાર નકારી શકાય નહીં.
કોણ છે મૂલારામ અને સીમા?
મૂલારામ રાજસ્થાનના નાગોર જિલ્લાના રહેવાસી છે. પાડોશીની હત્યાના કેસમાં દોષિત ઠર્યા બાદ તેઓ 16 જાન્યુઆરી, 2017થી આજીવન કેદની સજા ભોગવી રહ્યા છે. હાલ તેઓ જોધપુરની મંડોર ઓપન જેલમાં રહે છે. બીજી તરફ, સીમા પોતાના પતિની હત્યાના કેસમાં દોષિત ઠરી છે. હાલમાં તે 40 દિવસની પેરોલ પર જેલની બહાર છે. બંને લાંબા સમયથી એકબીજાને ઓળખે છે અને સરકારી રિપોર્ટ અનુસાર અગાઉ લિવ-ઇન સંબંધમાં પણ રહી ચૂક્યા છે.
આ પણ ખાસ વાંચો : યુગાંડામાં શૈક્ષણિક પ્રવાસ પળવારમાં બન્યો કાળ! : સ્કૂલ બસ પલટી જતાં 20 બાળકો સહિત 21ના મોત
હાઇકોર્ટમાં અરજી બાદ મળ્યો માર્ગ
મૂલારામે લગ્ન કરવાની મંજૂરી માટે રાજસ્થાન હાઇકોર્ટમાં અરજી કરી હતી. આ અરજી પર ન્યાયમૂર્તિ પુષ્પેન્દ્ર સિંહ ભાટી અને ન્યાયમૂર્તિ પ્રવીર ભટનાગરની ખંડપીઠે સુનાવણી હાથ ધરી હતી. સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે નોંધ્યું કે બંને પુખ્ત વયના છે અને પોતાની સ્વૈચ્છિક સહમતિથી લગ્ન કરવા માંગે છે. મૂલારામના વકીલ કાલૂરામ ભાટીએ દલીલ કરી હતી કે આ લગ્ન બંનેના પુનર્વસન અને સામાજિક પુનઃસ્થાપન માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. અરજીમાં અગાઉના એક મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક નિર્ણયનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં કેદીઓના વૈવાહિક અને સંતાનોત્પત્તિના અધિકારોને માન્યતા આપવામાં આવી હતી.
સરકારનો રિપોર્ટ પણ રહ્યો અનુકૂળ
રાજ્ય સરકાર તરફથી કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા અહેવાલમાં પણ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું કે બંને લગ્ન કરવા ઈચ્છે છે. રિપોર્ટમાં જણાવાયું હતું કે બંને વચ્ચે અગાઉથી લિવ-ઇન સંબંધ રહ્યો હતો અને ઓપન જેલના નિયમો હેઠળ આવા લગ્ન માટે સરકારને કોઈ વાંધો નથી. સરકારે કોર્ટને જણાવ્યું કે જો તમામ નિયમોનું પાલન કરવામાં આવે તો જેલ પ્રશાસન આ લગ્ન સમારંભનું આયોજન કરી શકે છે.
કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ અભિપ્રાય
પોતાના આદેશમાં રાજસ્થાન હાઇકોર્ટે જણાવ્યું કે લગ્ન સમાજની એક મહત્વપૂર્ણ સંસ્થા છે અને તે વ્યક્તિના જીવન તથા પુનર્વસનની પ્રક્રિયામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે માત્ર દોષિત ઠર્યા હોવાના આધારે કોઈ વ્યક્તિને તેની સ્વૈચ્છિક સહમતિથી લગ્ન કરવાના અધિકારથી વંચિત રાખી શકાય નહીં. આ અભિપ્રાય કેદીઓના માનવ અધિકારો અને સુધારાત્મક ન્યાયના સિદ્ધાંતોને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
આ પણ ખાસ વાંચો : અમેરિકાએ મુંબઈ માટે મોકલ્યો ખાસ અધિકારી! : કોણ છે યુરી આર. ફેડકીવ? જાણો અમેરિકાના નવા કોન્સ્યુલ જનરલ વિશે
જેલમાં જ થશે તમામ વ્યવસ્થા
હાઇકોર્ટના આદેશ અનુસાર લગ્ન સમારંભ મંડોર ઓપન જેલ કેમ્પમાં જ યોજાશે. બંને પક્ષના કુલ 21 મહેમાનોને હાજરી આપવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. લગ્નવિધિ માટે એક પંડિત પણ હાજર રહેશે. જો જરૂરી લાગશે તો મહેમાનોની સંખ્યા વધારવાનો નિર્ણય જેલ પ્રશાસન લઈ શકશે. કોર્ટે એ પણ નિર્દેશ આપ્યો છે કે લગ્નની તારીખ અંગે અગાઉથી જેલ પ્રશાસનને જાણ કરવામાં આવે. સમગ્ર લગ્નનો ખર્ચ મૂલારામ પોતે ઉઠાવશે.
ઓપન જેલ વ્યવસ્થાનો હેતુ શું છે?
રાજસ્થાનની ઓપન જેલ વ્યવસ્થા દેશભરમાં એક સફળ સુધારાત્મક મોડલ તરીકે ઓળખાય છે. સારા વર્તન ધરાવતા અને નિર્ધારિત માપદંડ પૂર્ણ કરનારા કેદીઓને અહીં રહેવાની તક આપવામાં આવે છે. આવા કેદીઓને નિયત શરતો હેઠળ કામ કરવાની, પરિવાર સાથે રહેવાની અને સમાજમાં ફરીથી જોડાવાની તક મળે છે. વિશેષજ્ઞોના મતે આવી વ્યવસ્થા કેદીઓમાં જવાબદારીની ભાવના વિકસાવે છે અને સજા પૂર્ણ થયા બાદ સામાન્ય જીવનમાં પાછા ફરવાની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે. મૂલારામ અને સીમાના લગ્નને પણ આ જ દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવી રહ્યા છે, જ્યાં સજા સાથે સુધાર અને પુનર્વસનને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
