ભારતીય વાયુસેનાના લાંબા સમયથી સેવા આપતા Jaguar ફાઇટર જેટને લઈને ફરી એકવાર ચિંતા વધતી જોવા મળી રહી છે. ડીપ પેનિટ્રેશન સ્ટ્રાઈક ક્ષમતા માટે જાણીતા આ લડાકુ વિમાનમાં એન્જિન સંબંધિત મહત્વની ટેક્નિકલ સમસ્યા સામે આવી છે. વાયુસેનાના જણાવ્યા મુજબ એન્જિનનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ નિર્ધારિત સમય પહેલાં જ ખરાબ થઈ રહ્યો છે, જેના કારણે વિમાનોની ઓપરેશનલ ઉપલબ્ધતા અને વિશ્વસનીયતા પર અસર પડી રહી છે. આ પડકારને પહોંચી વળવા માટે ભારતીય વાયુસેનાએ હવે સ્વદેશી ટેક્નોલોજી આધારિત ઉકેલ શોધવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે.
Jaguar આજે કેમ ચર્ચામાં છે?
Jaguar ફાઇટર જેટ ભારતીય વાયુસેનાના સૌથી અનુભવી અને વિશ્વસનીય હુમલાખોર વિમાનોમાં સામેલ છે. વર્ષો સુધી આ વિમાનોએ વિવિધ મિશનોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. જોકે હવે આ પ્લેટફોર્મ જૂનું થઈ રહ્યું હોવાથી તેની જાળવણી અને સ્પેર પાર્ટ્સ ઉપલબ્ધ કરાવવાની સમસ્યાઓ સતત વધી રહી છે.
વિશ્વમાં એક સમય ઘણા દેશો Jaguar ફાઇટર જેટનો ઉપયોગ કરતા હતા, પરંતુ હાલમાં ભારત જ એકમાત્ર દેશ છે જે હજુ પણ આ વિમાનોને સક્રિય રીતે ઓપરેટ કરી રહ્યો છે. આ કારણસર સ્પેર પાર્ટ્સ અને ટેક્નિકલ સપોર્ટ સંબંધિત પડકારો વધુ ગંભીર બનતા જઈ રહ્યા છે.
એન્જિનનો કયો ભાગ બની રહ્યો છે સમસ્યાનું કારણ?
ભારતીય વાયુસેનાના Capability Roadmap દસ્તાવેજ મુજબ Jaguarના એન્જિનમાં વપરાતા Platinum-Rhodium Catalytic Igniter વારંવાર નિષ્ફળ થઈ રહ્યા છે. આ ભાગ એન્જિનના Module-12 Afterburner Assemblyનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે.
સામાન્ય રીતે આવા ભાગો માટે એક નિર્ધારિત Time Between Overhaul (TBO) નક્કી કરવામાં આવે છે, એટલે કે ઓવરહોલ પહેલાં કેટલો સમય અથવા ઉપયોગ સુધી તે કાર્યક્ષમ રહેવા જોઈએ. પરંતુ હાલની સ્થિતિમાં આ ઇગ્નાઇટર્સ નિર્ધારિત TBOનો સંપૂર્ણ ચક્ર પણ પૂર્ણ કરી શકતા નથી અને તે પહેલાં જ ખરાબ થઈ જાય છે.
આ કારણે અનેક વિમાનોને સમય પહેલાં જ મેન્ટેનન્સ માટે ગ્રાઉન્ડ કરવાના સંજોગો ઊભા થાય છે, જે વાયુસેનાની ઓપરેશનલ તૈયારીને અસર કરી શકે છે.
વાયુસેના હવે શું પગલું ભરી રહી છે?
આ સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ માટે ભારતીય વાયુસેનાએ દેશની સ્વદેશી કંપનીઓ અને ડિફેન્સ ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે કાર્યરત સંસ્થાઓને આગળ આવવાની અપીલ કરી છે.
વાયુસેનાનું માનવું છે કે હાલ વપરાતા Platinum-Rhodium આધારિત ઇગ્નાઇટર્સના સ્થાને વધુ ટકાઉ અને કાર્યક્ષમ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને નવા Catalytic Igniter વિકસાવવામાં આવી શકે છે. જો સફળતા મળે તો વારંવાર ભાગ બદલવાની જરૂરિયાત ઘટશે, જાળવણી ખર્ચ ઓછો થશે અને એન્જિનની વિશ્વસનીયતા પણ વધશે.
રક્ષણ ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર ભારત અભિયાન હેઠળ પણ આ પ્રકારના સ્વદેશી ઉકેલો મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
Jaguarની જાળવણી કેમ બની રહી છે પડકાર?
Jaguar ફાઇટર જેટનું ડિઝાઇનિંગ અને વિકાસ ઘણા દાયકાઓ પહેલાં થયું હતું. સમય જતાં ટેક્નોલોજી બદલાઈ ગઈ છે અને નવા જનરેશનના લડાકુ વિમાનો વધુ અદ્યતન બની ગયા છે.
જૂના પ્લેટફોર્મ માટે સ્પેર પાર્ટ્સ બનાવતી કંપનીઓની સંખ્યા ઘટતી જાય છે. કેટલીક ટેક્નોલોજી તો હવે વૈશ્વિક સ્તરે ઉપલબ્ધ પણ નથી. આવી સ્થિતિમાં ભારતને ઘણીવાર સ્થાનિક સ્તરે જ વિકલ્પો વિકસાવવા પડે છે.
આ કારણસર Jaguar સહિત જૂના ફાઇટર પ્લેટફોર્મની જાળવણી હવે માત્ર ટેક્નિકલ નહીં પરંતુ વ્યૂહાત્મક પડકાર પણ બની ગઈ છે.
ભારતીય વાયુસેનાની સ્ક્વોડ્રન તાકાત પર શું અસર?
હાલ ભારતીય વાયુસેનાની પાસે આશરે 29 ફાઇટર સ્ક્વોડ્રન કાર્યરત છે. તેમાં 36 Rafale, 38 Tejas અને લગભગ 270 Sukhoi-30MKI જેવા આધુનિક લડાકુ વિમાનોનો સમાવેશ થાય છે.
તેમ છતાં વાયુસેનાની લાંબા ગાળાની જરૂરિયાતોની સરખામણીએ આ સંખ્યા હજુ પણ ઓછી માનવામાં આવે છે. આગામી વર્ષોમાં MiG-29 વિમાનો તબક્કાવાર નિવૃત્ત થવા લાગશે. ત્યારબાદ Mirage-2000 અને Jaguar સ્ક્વોડ્રનો પણ ધીમે ધીમે સેવામાંથી બહાર જશે.
આવા સમયે હાલ સેવા આપી રહેલા Jaguar વિમાનોને શક્ય તેટલા લાંબા સમય સુધી કાર્યક્ષમ રાખવા વાયુસેના માટે મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે.
આત્મનિર્ભર ભારત માટે કેમ મહત્વનો છે આ પ્રોજેક્ટ?
Jaguarની આ સમસ્યા માત્ર એક ફાઇટર જેટ સુધી મર્યાદિત નથી. તે ભારતના રક્ષણ ક્ષેત્રમાં સ્થાનિક ટેક્નોલોજી વિકસાવવાની જરૂરિયાતને પણ ઉજાગર કરે છે.
જો ભારતીય કંપનીઓ સફળતાપૂર્વક નવા Catalytic Igniter વિકસાવી શકે તો તેનો લાભ માત્ર Jaguar માટે નહીં પરંતુ ભવિષ્યના અન્ય એરક્રાફ્ટ એન્જિન કાર્યક્રમોમાં પણ મળી શકે છે. આથી આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને રક્ષણ ક્ષેત્રમાં સ્વદેશી ક્ષમતાઓ મજબૂત બનશે.
