ઓડિશાના પુરી સ્થિત વિશ્વવિખ્યાત શ્રી જગન્નાથ મંદિરમાં દરરોજ હજારો શ્રદ્ધાળુઓ મહાપ્રભુના દર્શન કરવા પહોંચે છે. મંદિરની ભવ્યતા, રથયાત્રા અને અનોખી પરંપરાઓ જેટલી પ્રસિદ્ધ છે, એટલો જ વિશેષ છે અહીંનો મહાપ્રસાદ. પરંતુ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે ભગવાન જગન્નાથને અર્પણ કરવામાં આવતો આ પ્રસાદ માત્ર ‘મહાપ્રસાદ’ તરીકે જ નહીં, પરંતુ ‘અબાઢા’ નામથી પણ ઓળખાય છે. આ શબ્દ પાછળ માત્ર ધાર્મિક માન્યતા જ નહીં, પરંતુ સામાજિક સમાનતા, માનવ એકતા અને પ્રાચીન ભારતીય સંસ્કૃતિનો એક ગહન સંદેશ પણ સમાયેલો છે.
પુરીના શ્રી Jagannath Templeમાં તૈયાર થતો મહાપ્રસાદ ભારતની સૌથી પ્રાચીન અને વિશાળ રસોઈ પરંપરાઓમાંની એક ગણાય છે. દરરોજ ભગવાન જગન્નાથ, ભગવાન બલભદ્ર અને દેવી સુભદ્રાને દિવસ દરમિયાન અનેક વખત ભોગ અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ ભોગમાં કુલ 56 પ્રકારની વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે, જેને લોકપ્રિય રીતે ‘છપ્પન ભોગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મંદિરની રસોઈમાં માટીના વાસણોમાં તૈયાર થતી વાનગીઓમાં ભાત, દાળ, શાકભાજી, ખીચડી, દાલમા, બેસર, મહુરા જેવી પરંપરાગત ઓડિયા વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે વિવિધ પીઠા, મીઠાઈઓ અને સૂકા પ્રસાદ પણ તેનો મહત્વનો ભાગ છે.
જગન્નાથ મંદિરમાં તૈયાર થતો પ્રસાદ મુખ્યત્વે બે શ્રેણીઓમાં વહેંચાયેલો છે. પ્રથમ છે શંખુડી ભોગ, જેમાં રાંધેલી અને ઉકાળેલી મુખ્ય વાનગીઓ આવે છે. બીજી શ્રેણી નિશંખુડી ભોગ તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં પીઠા, મીઠાઈઓ, સૂકા મેવા અને લાંબા સમય સુધી સાચવી શકાય તેવી પ્રસાદી વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. પ્રસિદ્ધ ખાજા, ગજા, મગજા લાડુ અને ખુડુમા જેવી વાનગીઓ આજે પણ દેશ-વિદેશથી આવતા ભક્તોમાં ખૂબ લોકપ્રિય છે.
પરંતુ સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે રસોઈમાં તૈયાર થયેલું આ ભોજન તરત જ ‘મહાપ્રસાદ’ બનતું નથી. મંદિર પરંપરા અનુસાર, જ્યારે આ ભોજન ભગવાનને અર્પણ કર્યા બાદ મંદિર પરિસરમાં આવેલા દેવી વિમલાના ચરણોમાં સમર્પિત કરવામાં આવે છે અને તેના પર તુલસીદળ અર્પણ કરવામાં આવે છે, ત્યારે જ તે ‘મહાપ્રસાદ’ અથવા ‘અબાઢા’નું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. આ પ્રક્રિયા પછી જ પ્રસાદને દિવ્ય અને સર્વસ્વીકાર્ય માનવામાં આવે છે.
‘અબાઢા’ શબ્દનો અર્થ સમજવો ખૂબ જ મહત્વનો છે. આ શબ્દ સંસ્કૃતના ‘અબાધા’ શબ્દમાંથી આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ થાય છે — એવી વસ્તુ જેમાં કોઈ અવરોધ, ભેદભાવ અથવા બંધન ન હોય. આ અર્થ જ જગન્નાથ સંપ્રદાયની મૂળ ભાવનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે સમાજમાં જાતિભેદ અને અસ્પૃશ્યતા જેવી પ્રથાઓ મજબૂત હતી, ત્યારે પણ જગન્નાથ મહાપ્રસાદને લઈને કોઈ ભેદભાવ રાખવામાં આવતો નહોતો. રાજા હોય કે સામાન્ય ભક્ત, બ્રાહ્મણ હોય કે અન્ય કોઈ વર્ણનો વ્યક્તિ — બધા એક જ સ્થાન પર બેસીને સમાન રીતે આ પ્રસાદ ગ્રહણ કરી શકતા હતા.
જગન્નાથ સંપ્રદાયની આ વિશેષતા ભારતીય સામાજિક ઇતિહાસમાં અનોખું સ્થાન ધરાવે છે. માન્યતા એવી પણ છે કે અબાઢા મહાપ્રસાદ ક્યારેય અશુદ્ધ થતો નથી. સામાન્ય રીતે કોઈ વ્યક્તિના સ્પર્શ પછી ભોજનને ‘જૂઠું’ માનવાની પરંપરા જોવા મળે છે, પરંતુ અબાઢા માટે આ નિયમ લાગુ પડતો નથી. તે સર્વ માટે સમાન રીતે પવિત્ર ગણાય છે. આ પરંપરા માત્ર ધાર્મિક વિધિ નહીં પરંતુ સામાજિક સમરસતા અને સમાનતાનો જીવંત સંદેશ આપે છે.
અબાઢા સાથે જોડાયેલી એક પ્રાચીન પૌરાણિક કથા પણ ખૂબ પ્રચલિત છે. માન્યતા અનુસાર, પુરીમાં ભગવાન જગન્નાથના પ્રાગટ્ય પહેલાં તેઓ જંગલોમાં ‘નીલમાધવ’ સ્વરૂપે પૂજાતા હતા. તેમની ઉપાસના શબર રાજા બિશ્વાવસુ દ્વારા કરવામાં આવતી હતી. બિશ્વાવસુ અત્યંત સરળ રીતે કંદમૂળ અને જંગલી અનાજનો ભોગ ભગવાનને અર્પણ કરતા હતા. બાદમાં જ્યારે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ને પુરીમાં ભવ્ય મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું, ત્યારે ભગવાને સ્વપ્નમાં આદેશ આપ્યો કે ભલે હવે તેમની પૂજા વૈદિક વિધિ અનુસાર થશે, પરંતુ રસોઈ અને પ્રસાદ વિતરણમાં કોઈ ભેદભાવ રાખવામાં આવશે નહીં અને તેમના પ્રિય ભક્ત બિશ્વાવસુના વંશજોને વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવશે. કહેવાય છે કે આ જ ભાવનાના સન્માનરૂપે પ્રસાદને ‘અબાઢા’ નામ મળ્યું.
મહાપ્રસાદ સાથે જોડાયેલું એક અન્ય મહત્વનું કેન્દ્ર ‘આનંદ બજાર’ છે. મંદિર પરિસરમાં આવેલું આ સ્થાન વિશ્વના સૌથી મોટા આધ્યાત્મિક ફૂડ કોર્ટ તરીકે ઓળખાય છે. અહીં દરરોજ હજારો શ્રદ્ધાળુઓ જમીન પર સાથે બેસીને અબાઢા મહાપ્રસાદ ગ્રહણ કરે છે. અહીં કોઈ જાતિ, ભાષા, પ્રદેશ કે સામાજિક સ્થિતિના આધારે ભેદભાવ રાખવામાં આવતો નથી, જે જગન્નાથ સંસ્કૃતિના મૂળ તત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
જગન્નાથ મહાપ્રસાદ સાથે જોડાયેલી એક વિશેષ માન્યતા ‘નિર્માલ્ય’ વિશે પણ છે. જે મહાપ્રસાદ વધી જાય છે તેને સૂકવીને નિર્માલ્ય બનાવવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર નિર્માલ્ય અત્યંત પવિત્ર ગણાય છે અને જીવનના અંતિમ સમયે તેનું સ્મરણ કે ગ્રહણ કરવું આધ્યાત્મિક રીતે કલ્યાણકારી માનવામાં આવે છે.
આજના સમયમાં જ્યારે સમાજમાં સમાનતા અને સામાજિક એકતાની ચર્ચાઓ સતત થઈ રહી છે, ત્યારે જગન્નાથ મંદિરનું ‘અબાઢા’ તત્વ હજારો વર્ષ જૂનો એવો સંદેશ આપે છે કે ભક્તિમાં કોઈ ભેદભાવ નથી. ભગવાન સામે બધા સમાન છે અને પ્રસાદ માત્ર ભોજન નહીં પરંતુ સમરસતા, એકતા અને માનવતાનું પ્રતીક છે.
