મિડલ ઈસ્ટમાં વધી રહેલા ભૌગોલિક અને સૈન્ય તણાવ વચ્ચે ભારત પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે એક મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજના પર આગળ વધી રહ્યું છે. ગુજરાતના દરિયાકાંઠાથી ઓમાન સુધી અરબી સમુદ્રની ઊંડાઈમાં લગભગ 2,000 કિલોમીટર લાંબી ગેસ પાઇપલાઇન બિછાવવાના પ્રસ્તાવને ફરીથી ગતિ મળી છે. જો આ પ્રોજેક્ટ સાકાર થાય તો ભારતને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ જેવા વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મોટી મદદ મળી શકે છે અને દેશની ઊર્જા આયાત વ્યવસ્થામાં ઐતિહાસિક ફેરફાર આવી શકે છે.
વિશ્વભરમાં બદલાતી જિયોપોલિટિકલ પરિસ્થિતિઓ અને મિડલ ઈસ્ટમાં વધતા તણાવ વચ્ચે ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોને લાંબા ગાળે સુરક્ષિત રાખવા માટે નવા વિકલ્પો શોધી રહ્યું છે. ખાસ કરીને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં સર્જાતા તણાવ અને સંભવિત અવરોધોને ધ્યાનમાં રાખતા ભારત અને ઓમાન વચ્ચે પ્રસ્તાવિત ડીપ-સી ગેસ પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. ગુજરાત અને ઓમાનને સીધા જોડતી આ અંદાજે 2,000 કિલોમીટર લાંબી પાઇપલાઇન અરબી સમુદ્રના ગર્ભમાં બિછાવવાની યોજના છે, જે ભારત માટે ઊર્જા સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં એક ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.
ભારત હાલમાં પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂર્ણ કરે છે. ખાસ કરીને નેચરલ ગેસ અને એલએનજી માટે દેશ ખાડી વિસ્તારના દેશો પર મોટા પ્રમાણમાં નિર્ભર છે. આમાંથી મોટાભાગનો પુરવઠો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ મારફતે ભારતીય બંદરો સુધી પહોંચે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ વિસ્તારમાં સર્જાયેલા રાજકીય અને સૈન્ય સંઘર્ષોએ દર્શાવ્યું છે કે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાંના એક પર વધુ પડતી નિર્ભરતા જોખમી બની શકે છે. કોઈપણ પ્રકારની અસ્થિરતા વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોમાં ઉથલપાથલ મચાવી શકે છે, જેના કારણે તેલ અને ગેસના ભાવમાં વધારો, શિપિંગ ખર્ચમાં વૃદ્ધિ અને સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપ સર્જાઈ શકે છે.
આ જ કારણસર ભારત અને ઓમાન વચ્ચે સીધી ગેસ પાઇપલાઇન સ્થાપિત કરવાની યોજના ફરીથી ગંભીરતાથી વિચારાધીન બની છે. આશરે 40,000 કરોડ રૂપિયાના અંદાજિત ખર્ચવાળો આ પ્રોજેક્ટ વિશ્વના સૌથી પડકારજનક દરિયાઈ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાંનો એક માનવામાં આવે છે. પાઇપલાઇનનો કેટલાક ભાગ સમુદ્ર સપાટીથી 3,000 મીટરથી વધુ ઊંડાઈમાંથી પસાર થવાનો અંદાજ છે, જે તેને ટેક્નિકલ રીતે અત્યંત જટિલ બનાવે છે. તેમ છતાં, આધુનિક ટેક્નોલોજી અને વધતી ઊર્જા જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખતા આ પડકારો હવે પહેલાંની તુલનામાં વધુ વ્યવહારુ માનવામાં આવી રહ્યા છે.
આ પ્રોજેક્ટ કોઈ નવો વિચાર નથી. છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી વિવિધ સ્તરે તેની ચર્ચા થતી રહી છે. જોકે ઊંચો ખર્ચ, ટેક્નિકલ મુશ્કેલીઓ અને આર્થિક વ્યવહારુતાને લઈને ઉઠતા પ્રશ્નોને કારણે યોજના ક્યારેય અમલીકરણના તબક્કે પહોંચી શકી નહોતી. સાઉથ એશિયા ગેસ એન્ટરપ્રાઇઝ (SAGE) લાંબા સમયથી આ પ્રોજેક્ટને આગળ ધપાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. કંપનીના જણાવ્યા મુજબ પ્રસ્તાવિત રૂટ માટે સમુદ્ર તળિયાના સર્વેક્ષણથી લઈને ટેક્નિકલ અને નાણાકીય મૂલ્યાંકન સુધીના પ્રાથમિક અભ્યાસ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા છે.
તાજેતરમાં ભારતના પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે GAIL, Engineers India Limited અને Indian Oil Corporation જેવી સરકારી કંપનીઓને SAGE દ્વારા રજૂ કરાયેલા પ્રી-ફિઝિબિલિટી અભ્યાસના આધારે વિગતવાર ફિઝિબિલિટી રિપોર્ટ તૈયાર કરવાની જવાબદારી સોંપી છે. આ પગલું પ્રોજેક્ટને માત્ર કલ્પનાથી આગળ વધારીને વાસ્તવિક અમલીકરણ તરફ લઈ જતું મહત્વપૂર્ણ તબક્કું માનવામાં આવે છે. આગામી અભ્યાસોમાં ગેસ સપ્લાયની લાંબા ગાળાની ખાતરી, ફાઇનાન્સિંગ મોડલ, દરિયાઈ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સુરક્ષા અને ઓમાન સાથેના વેપારી કરારો જેવા મુદ્દાઓ પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવશે.
આ પાઇપલાઇનનો સૌથી મોટો લાભ એ રહેશે કે એલએનજી આયાતની વર્તમાન પ્રક્રિયા પરનો ખર્ચ અને સમય બંને ઘટી શકે છે. હાલમાં ગેસને પ્રથમ પ્રવાહી સ્વરૂપમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ વિશાળ ટાંકર દ્વારા ભારત લાવવામાં આવે છે અને અહીં ફરી ગેસ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા ખર્ચાળ અને સમયલક્ષી છે. પાઇપલાઇન દ્વારા ગેસ સીધો જ ભારત સુધી પહોંચાડી શકાશે, જેના કારણે સપ્લાય વધુ સ્થિર અને અનુમાનિત બની શકે છે.
વિશેષજ્ઞોના મતે આ પ્રોજેક્ટ ભારતની ઊર્જા વ્યૂહરચનામાં મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન લાવી શકે છે. એક તરફ ભારતને ઊર્જા સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યતા મળશે, તો બીજી તરફ ઓમાનને લાંબા ગાળાનો સ્થિર નિકાસ બજાર પ્રાપ્ત થશે. ઉપરાંત ભારતના પશ્ચિમ કિનારે આવેલા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોને પણ સતત ગેસ પુરવઠાનો લાભ મળી શકે છે. પ્રોજેક્ટના પ્રાથમિક અંદાજો મુજબ આ પાઇપલાઇન મારફતે ગેસ પરિવહનનો ખર્ચ લગભગ 2 થી 2.25 ડોલર પ્રતિ એમએમબીટીઉ વચ્ચે રહી શકે છે, જે લાંબા ગાળે સ્પર્ધાત્મક ગણાય છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જા સુરક્ષા હવે માત્ર આર્થિક નહીં પરંતુ વ્યૂહાત્મક મુદ્દો બની ગયો છે. એવા સમયમાં જ્યારે દરિયાઈ માર્ગો પર વધતા જોખમો અને જિયોપોલિટિકલ અનિશ્ચિતતાઓ દેશોને નવા વિકલ્પો શોધવા મજબૂર કરી રહી છે, ત્યારે ગુજરાત-ઓમાન ડીપ-સી ગેસ પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ અને ભવિષ્યમુખી પહેલ તરીકે સામે આવી રહ્યો છે. જો તમામ ટેક્નિકલ, આર્થિક અને રાજદ્વારી પડકારો સફળતાપૂર્વક પાર કરવામાં આવશે, તો આ પ્રોજેક્ટ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષાના ઇતિહાસમાં એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત કરી શકે છે.
