Ranchhodlal Goswami: ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતની પ્રાચીન અને સમૃદ્ધ પરંપરામાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવતા પુષ્ટિમાર્ગીય હવેલી સંગીત માટે ગૌરવની ક્ષણ આવી છે. કેન્દ્ર સરકારના સંસ્કૃતિ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત સંગીત નાટક અકાદમી દ્વારા વર્ષ 2024-25ના ઉસ્તાદ બિસ્મિલ્લાહ ખાન યુવા પુરસ્કાર-2025 માટે અમદાવાદના કાલુપુર સ્થિત ગોસ્વામી હવેલીના 16મી પેઢીના આચાર્ય અને હવેલી સંગીતના વિદ્વાન આચાર્ય રણછોડલાલ ગોસ્વામીની પસંદગી કરવામાં આવી છે.
આ સન્માન માત્ર એક વ્યક્તિની સિદ્ધિ નથી, પરંતુ પાંચ સદીથી વધુ સમયથી જીવંત રહેલી હવેલી સંગીત પરંપરાને મળેલી રાષ્ટ્રીય માન્યતા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
'આ માત્ર મારો નહીં, સમગ્ર હવેલી સંગીતનો પુરસ્કાર'
પુરસ્કારની જાહેરાત બાદ આચાર્ય રણછોડલાલ ગોસ્વામીએ જણાવ્યું કે તેઓ આ સન્માનને વ્યક્તિગત ઉપલબ્ધિ કરતાં સમગ્ર હવેલી સંગીત પરંપરાનું ગૌરવ માને છે.
તેમણે કહ્યું, "આ પુરસ્કાર ભારતની ભક્તિ, સંગીત અને સંસ્કૃતિની સમૃદ્ધ પરંપરાને મળેલું સન્માન છે. હવેલી સંગીતમાં ભારતની આત્મા વસે છે."
તેમના આ શબ્દો દર્શાવે છે કે હવેલી સંગીત માત્ર ગાયનની પરંપરા નથી, પરંતુ ભક્તિ, આધ્યાત્મિકતા અને ભારતીય સાંસ્કૃતિક વારસાનો અભિન્ન ભાગ છે.
શું છે હવેલી સંગીતની પરંપરા?
પુષ્ટિમાર્ગની સ્થાપના મહાપ્રભુ વલ્લભાચાર્યએ આશરે 550 વર્ષ પહેલાં કરી હતી. આ પરંપરામાં સંગીત અને કીર્તનને ભગવાનની સેવાનું સર્વોચ્ચ સાધન માનવામાં આવે છે.
હવેલીઓમાં આજે પણ દિવસના અલગ-અલગ પ્રહરો અને ઋતુઓ અનુસાર વિશિષ્ટ રાગોમાં સેવા-કીર્તન કરવામાં આવે છે. વસંત, ગ્રીષ્મ, શ્રાવણ અને શરદ જેવી દરેક ઋતુ માટે અલગ સંગીત પરંપરા વિકસાવવામાં આવી છે, જે હવેલી સંગીતને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતમાં અનોખું સ્થાન અપાવે છે. જ્યોતિષ, ઋતુચક્ર અને ભક્તિભાવ સાથે સંગીતનું આ અનોખું સંકલન હવેલી સંગીતની સૌથી મોટી વિશેષતા માનવામાં આવે છે.
16મી પેઢીના આચાર્ય અને સંશોધક
અમદાવાદના લગભગ 450 વર્ષ જૂના દોષીવાડાની પોળમાં આવેલી ગોસ્વામી હવેલીના આચાર્ય તરીકે સેવા આપતા રણછોડલાલ ગોસ્વામીએ ગુરુ-શિષ્ય પરંપરામાં સંગીતની તાલીમ મેળવી છે.
સાથે જ તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીની ઉપાસના સ્કૂલ ઑફ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સમાંથી સંગીતમાં અનુસ્નાતક અને એમ.ફિલ. પૂર્ણ કર્યું છે અને હાલમાં પીએચ.ડી.નું સંશોધન કરી રહ્યા છે.
માત્ર 32 વર્ષની વયે તેમણે 22 હજારથી વધુ ભક્તિપદોની રચના કરી છે અને આઠ પુસ્તકોનું સર્જન કર્યું છે. તેઓ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના હવેલી સંગીત અભ્યાસક્રમમાં નિષ્ણાત તરીકે પણ સેવા આપી રહ્યા છે.
તેમની રચનાઓ વ્રજભાષા, ગુજરાતી, સંસ્કૃત ઉપરાંત ચારણી, મેવાડી અને મારવાડી જેવી અનેક ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે.
ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનું મૂળ સ્વરૂપ
આચાર્ય રણછોડલાલ ગોસ્વામીના જણાવ્યા મુજબ હવેલી સંગીત ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનું મૂળ સ્વરૂપ છે.
પ્રબંધ, ધ્રુપદ અને ધમાર જેવી પ્રાચીન ગાયન પરંપરાઓમાંથી આગળ વધીને ખ્યાલ ગાયકીનો વિકાસ થયો હતો, જ્યારે હવેલી સંગીતમાં આજે પણ આ પ્રાચીન પરંપરાઓ મૂળ સ્વરૂપે જીવંત છે.
મહાપ્રભુ શ્રી વલ્લભાચાર્યજી અને શ્રી વિઠ્ઠલનાથજીના સમયથી સૂરદાસ, પરમાનંદદાસ સહિત અષ્ટછાપના કવિઓની રચનાઓ હવેલી સંગીત દ્વારા ગવાતી આવી રહી છે.
તેમના મત મુજબ હવેલી સંગીત માત્ર કલાનું પ્રદર્શન નહીં, પરંતુ ભગવાન પ્રત્યેની ભક્તિ અને ઉપાસનાનું જીવંત માધ્યમ છે.
યુવા પેઢી સુધી પહોંચે હવેલી સંગીત
આચાર્યશ્રીએ જણાવ્યું કે હવેલી સંગીતના સંરક્ષણ અને વિકાસ માટે યુનિવર્સિટી સ્તરે પૂર્ણ સમયના અભ્યાસક્રમો શરૂ થવા જોઈએ.
તેમણે અધિકૃત ગ્રંથોનું સર્જન, સંશોધન, દસ્તાવેજીકરણ અને તુલનાત્મક અભ્યાસને પ્રોત્સાહન આપવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. સાથે જ યુવા પેઢીમાં આ પરંપરા પ્રત્યે રસ વધે તે માટે સેમિનાર, વર્કશોપ અને વ્યાખ્યાનમાળાઓનું આયોજન પણ જરૂરી હોવાનું જણાવ્યું.
આ પણ વાંચો: ગુજરાત પોલીસ દળને મળશે 449 નવા PSI : આજે ગાંધીનગરમાં CM ભૂપેન્દ્ર પટેલ નિમણૂક પત્રો કરશે એનાયત
શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે આ સન્માન?
ભારતીય સંગીતની અનેક પ્રાચીન પરંપરાઓ આજે આધુનિક સમયના પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. આવા સમયે હવેલી સંગીત જેવી પાંચ સદીથી વધુ જૂની પરંપરાને રાષ્ટ્રીય સ્તરે મળેલું સન્માન માત્ર એક કલાકારની સિદ્ધિ નથી, પરંતુ ભારતની અમૂલ્ય સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક વિરાસતને નવી ઓળખ આપનાર ઘટના છે. આ સન્માનથી હવેલી સંગીત પ્રત્યે દેશભરના યુવાનો, સંગીતપ્રેમીઓ અને સંશોધકોમાં નવી જિજ્ઞાસા અને રસ જાગવાની આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
