સૂર્યની સપાટી પર થયેલા એક શક્તિશાળી વિસ્ફોટ બાદ પૃથ્વી તરફ ધસી રહેલા વિશાળ પ્લાઝ્મા વાદળે વૈજ્ઞાનિકોની ચિંતા વધારી છે. અમેરિકાની અવકાશ એજન્સી NASA અને NOAA Space Weather Prediction Centerએ G3 સ્તરના ભૂચુંબકીય તોફાનને લઈને એલર્ટ જાહેર કર્યું છે. આ સોલર સ્ટોર્મની અસર માત્ર સેટેલાઇટ અને કોમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ભારતના કેટલાક ઉત્તરિય વિસ્તારોમાં અતિ દુર્લભ અરોરા એટલે કે રંગબેરંગી પ્રકાશનો નજારો પણ જોવા મળી શકે છે.
અવકાશમાં ફરી એકવાર એક અસાધારણ ઘટના વૈજ્ઞાનિકો અને આકાશપ્રેમીઓનું ધ્યાન ખેંચી રહી છે. સૂર્યની સપાટી પર થયેલા શક્તિશાળી સોલર ફ્લેર બાદ પૃથ્વી તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહેલા વિશાળ પ્લાઝ્મા વાદળને કારણે ભૂચુંબકીય તોફાન સર્જાવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. અમેરિકાની અવકાશ સંસ્થાઓ NASA અને NOAA Space Weather Prediction Centerએ આ ઘટનાને ગંભીરતાથી લેતા G3 કેટેગરીનું એલર્ટ જાહેર કર્યું છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર આ તોફાન પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે અથડાઈ શકે છે, જેના કારણે અવકાશ અને સંચાર વ્યવસ્થાઓ પર અસર જોવા મળી શકે છે.
માહિતી અનુસાર 6 જૂને સૂર્યની સપાટી પર Active Region 4461 તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારમાં M1.8 શ્રેણીનો સોલર ફ્લેર ફાટ્યો હતો. આ વિસ્ફોટ સાથે જ Coronal Mass Ejection (CME) તરીકે ઓળખાતું વિશાળ પ્લાઝ્મા વાદળ અવકાશમાં ફેંકાયું હતું. હાલ આ CME લગભગ 1400 કિલોમીટર પ્રતિ સેકન્ડની ઝડપે પૃથ્વી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે તેની ગતિ અને દિશાને ધ્યાનમાં લેતા તે પૃથ્વીના મેગ્નેટિક ફિલ્ડ સાથે અથડાઈ શકે છે, જેના પરિણામે મધ્યમથી મજબૂત સ્તરનું ભૂચુંબકીય તોફાન સર્જાવાની શક્યતા છે.
સોલર સ્ટોર્મની તીવ્રતા G1થી G5 સુધીના સ્કેલ પર માપવામાં આવે છે. G1 સૌથી નબળું અને G5 સૌથી ખતરનાક સ્તર ગણાય છે. હાલમાં જાહેર કરાયેલ G3 સ્તરનું એલર્ટ ‘Strong Geomagnetic Storm’ તરીકે ઓળખાય છે. આવા તોફાનો દરમિયાન સેટેલાઇટ સિસ્ટમમાં ખલેલ, GPS સેવાઓમાં ગડબડ, હાઈ-ફ્રીક્વન્સી રેડિયો સંચારમાં વિક્ષેપ અને કેટલીક જગ્યાએ વીજ પુરવઠા વ્યવસ્થાઓ પર પણ અસર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને વિમાન ઉડ્ડયન, નેવિગેશન અને સેટેલાઇટ આધારિત સેવાઓ માટે આ પરિસ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
આ સમગ્ર ઘટનાનો સૌથી રસપ્રદ પાસો અરોરા સાથે જોડાયેલો છે. સામાન્ય રીતે અરોરા ઉત્તર ધ્રુવ અથવા દક્ષિણ ધ્રુવ નજીકના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે, પરંતુ જ્યારે શક્તિશાળી સોલર સ્ટોર્મ સર્જાય ત્યારે આ પ્રકાશીય ઘટના નીચા અક્ષાંશો સુધી પણ પહોંચી શકે છે. ભારતના સંદર્ભમાં લદ્દાખના હાન્લે વિસ્તારને અરોરા જોવા માટે સૌથી યોગ્ય સ્થાન માનવામાં આવી રહ્યું છે. સમુદ્ર સપાટીથી આશરે 4500 મીટરની ઊંચાઈ પર આવેલો આ વિસ્તાર પ્રકાશ પ્રદૂષણથી લગભગ મુક્ત છે અને અહીં Indian Astronomical Observatory પણ સ્થિત છે.
વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા અનુસાર હાન્લે ઉપરાંત નુબ્રા વેલી, પેંગોંગ ત્સો સરોવર વિસ્તાર, કાશ્મીરના ઊંચા પર્વતીય વિસ્તારો તેમજ ઉત્તરાખંડના કેટલાક ભાગોમાં પણ આકાશમાં લાલ અથવા ગુલાબી પ્રકાશની ઝાંખી જોવા મળી શકે છે. જોકે આ માટે આકાશ સંપૂર્ણપણે સ્વચ્છ હોવું જરૂરી છે. બીજી તરફ દિલ્હી, મુંબઈ, બેંગલુરુ અને ચેન્નાઈ જેવા મોટા શહેરોમાં ભારે પ્રકાશ પ્રદૂષણ અને હવામાનની સ્થિતિને કારણે અરોરા જોવાની શક્યતા અત્યંત ઓછી ગણવામાં આવે છે.
આ પ્રથમ વખત નથી જ્યારે ભારતમાંથી અરોરા જોવાની શક્યતા ઉભી થઈ હોય. વર્ષ 2024 દરમિયાન લદ્દાખના હાન્લે વિસ્તારમાં શક્તિશાળી સોલર સ્ટોર્મ બાદ અરોરા સફળતાપૂર્વક રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે G5 કેટેગરીનું અત્યંત શક્તિશાળી ભૂચુંબકીય તોફાન સર્જાયું હતું, જેને છેલ્લા બે દાયકાની સૌથી નોંધપાત્ર અવકાશીય ઘટનાઓમાં સ્થાન મળ્યું હતું. આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું હતું કે અત્યંત સક્રિય સૂર્ય ચક્ર દરમિયાન ભારતના ઉત્તરિય વિસ્તારોમાં પણ અરોરા દેખાઈ શકે છે.
વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં આ દૃશ્ય વધુ સ્પષ્ટ અને આકર્ષક બનવાની સંભાવના છે. સ્કોટલેન્ડ, આઇસલેન્ડ, નોર્વે, સ્વીડન, ફિનલેન્ડ, કેનેડા અને અમેરિકાના ઉત્તરીય રાજ્યોમાં અરોરાનો અદભૂત નજારો જોવા મળી શકે છે. દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં ન્યૂઝીલેન્ડ, તસ્માનિયા તેમજ આર્જેન્ટિના અને ચિલીના દક્ષિણ વિસ્તારોમાં પણ આકાશ રંગબેરંગી પ્રકાશથી ઝગમગી ઊઠવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
અરોરા કેવી રીતે બને છે તે સમજવું પણ રસપ્રદ છે. જ્યારે સૂર્યમાંથી નીકળેલા ચાર્જ્ડ કણો પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરે છે અને વાતાવરણની ઉપરની સપાટીમાં રહેલા ઓક્સિજન તથા નાઇટ્રોજન જેવા વાયુઓ સાથે અથડાય છે, ત્યારે ઊર્જા મુક્ત થાય છે. આ ઊર્જા લીલા, લાલ, જાંબલી અને ગુલાબી રંગના પ્રકાશ સ્વરૂપે આકાશમાં દેખાય છે. આ ઘટના કુદરત અને વિજ્ઞાનનો અનોખો સંગમ માનવામાં આવે છે.
જોકે વૈજ્ઞાનિકો સતત CMEની ગતિ અને દિશા પર નજર રાખી રહ્યા છે, તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે સોલર સ્ટોર્મની અંતિમ અસર છેલ્લી ક્ષણ સુધી બદલાઈ શકે છે. તેથી અરોરા જોવા મળવાની સંભાવના મજબૂત હોવા છતાં તેની સંપૂર્ણ ખાતરી આપી શકાય તેમ નથી. તેમ છતાં આ ઘટના અવકાશ વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી અને કુદરતી ચમત્કારોમાં રસ ધરાવતા લોકો માટે અત્યંત ઉત્સુકતા જગાવનારી બની છે. વિશ્વભરના વૈજ્ઞાનિકો અને આકાશ નિરીક્ષકોની નજર હાલમાં આ જ અવકાશીય ઘટનાની આગામી અસર પર કેન્દ્રિત છે.
