હિન્દુ ધર્મશાસ્ત્રો અને પુરાણો અનુસાર, આ સૃષ્ટિ માત્ર ગ્રહો અને તારાઓનો સમૂહ નથી, પરંતુ તે એક અત્યંત ઊંડા સંતુલન અને દિવ્ય વ્યવસ્થા પર આધારિત છે. વિષ્ણુ પુરાણ અને ભાગવત પુરાણના વર્ણન મુજબ, સમગ્ર બ્રહ્માંડ 'અનંત શેષનાગ'ની ફેણ પર ટકેલું છે. માન્યતા છે કે ભગવાન વિષ્ણુના કૂર્મ અવતાર (કાચબા) પર શેષનાગ બિરાજમાન છે, જે ક્ષીરસાગરમાં યોગ નિદ્રામાં રહેલા પ્રભુની શૈયા પણ છે. ભાગવત પુરાણ અનુસાર, ભગવાન વિષ્ણુની નાભિમાંથી એક દિવ્ય કમળ પ્રગટ થાય છે, જેના પર બ્રહ્માજી બિરાજે છે અને આ જ કમળની દાંડીમાં સમગ્ર બ્રહ્માંડના 14 લોક વિસ્તરેલા છે, જેમાં 7 લોક ઉપર અને 7 લોક નીચે આવેલા છે.
આ આધ્યાત્મિક સંરચના પાછળ એક ગૂઢ રહસ્ય છુપાયેલું છે. પુરાણો કહે છે કે, આ 14 લોક માત્ર ભૌતિક સ્થાનો નથી, પરંતુ ચેતનાના અલગ-અલગ સ્તરો છે. ઉપરના સાત લોક પુણ્ય અને તપસ્યાના પ્રતીક છે, જ્યારે નીચેના સાત લોક ભોગ અને પાતાળના રહસ્યો સાથે જોડાયેલા છે. આ આખી વ્યવસ્થાનું સંતુલન ભગવાન વિષ્ણુના આદેશથી શેષનાગ સંભાળે છે. જ્યાં સુધી શેષનાગ સ્થિર છે, ત્યાં સુધી સૃષ્ટિનું અસ્તિત્વ ટકેલું રહે છે. ચાલો વિગતવાર જાણીએ આ 14 લોકની અદભૂત દુનિયા વિશે.
ઉપરના 7 લોક (ઉચ્ચ લોક): દેવતાઓ અને ઋષિઓનું નિવાસસ્થાન
બ્રહ્મલોક: આ સૌથી ઉપરનો લોક છે, જ્યાં બ્રહ્માજી અને માતા સરસ્વતીનો નિવાસ છે. અહીંથી જ સૃષ્ટિનું સર્જન થાય છે.
તપોલોક: અહીં વૈરાજ દેવતા અને મહાન તપસ્વીઓ હજારો વર્ષો સુધી કઠિન સાધના કરે છે.
જનલોક: સનક, સનંદન જેવા સનકાદિ ઋષિઓ અહીં વસે છે, જેઓ જન્મથી જ પરમ જ્ઞાની માનવામાં આવે છે.
મહરલોક: ભૃગુ ઋષિ અને અન્ય મહર્ષિઓનો આ લોક છે, જ્યાં સતત યજ્ઞ અને જ્ઞાનનો પ્રવાહ વહે છે.
સ્વર્ગલોક: ઇન્દ્રદેવનું રાજ્ય, જ્યાં દેવતાઓ, અપ્સરાઓ અને દિવ્ય સુખ-સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે.
ભુવર્લોક (અંતરિક્ષ): સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચેનો આ વિસ્તાર છે, જ્યાં ગ્રહો, નક્ષત્રો અને દિવ્ય શક્તિઓ સ્થિત છે.
પૃથ્વીલોક: જ્યાં મનુષ્યો નિવાસ કરે છે અને પોતાના કર્મ તથા ધર્મના આધારે જીવન જીવે છે.
નીચેના 7 લોક (પાતાળ લોક): રહસ્યોની દુનિયા
પૃથ્વીની નીચે પણ સાત લોક આવેલા છે, જે પોતાની અદભૂત શક્તિઓ માટે જાણીતા છે:
અતલ લોક: અહીં મયદાનવના પુત્રનું શાસન છે.
વિતલ લોક: ભગવાન શિવના ગણ અને ભૂત-પ્રેતોનું અહીં નિવાસસ્થાન હોવાનું મનાય છે.
સુતલ લોક: રાજા બલિનું રાજ્ય, જે તેમણે વામન અવતારને સમર્પિત કર્યું હતું.
તલાતલ લોક: દાનવોના વિશ્વકર્મા ગણાતા મય દાનવ અહીં રહે છે.
મહાતલ લોક: અહીં કરોડો નાગ જાતિઓનો વસવાટ છે.
રસાતલ લોક: દૈત્યો અને અસુરોનો અંધકારમય વિસ્તાર.
પાતાળ લોક: સૌથી નીચેનો લોક જ્યાં નાગોની ઊંડી ગુફાઓ છે અને તેની નીચે અનેક નરક લોકનું વર્ણન મળે છે.
આ રહસ્ય પાછળનો આધ્યાત્મિક અર્થ શું છે?
આ અવધારણા સમજાવે છે કે પુરાણો માત્ર ભૌતિક બ્રહ્માંડની જ વાત નથી કરતા, પરંતુ એક એવા આધ્યાત્મિક સંતુલનને સમજાવે છે જેના પર સમગ્ર સૃષ્ટિ ટકેલી છે. આ સંતુલનનો આધાર ભગવાન વિષ્ણુ છે અને તેને સંભાળવાનું કાર્ય 'અનંત શેષ' કરે છે. 'અનંત' શબ્દનો અર્થ જ એ છે કે જેનો ક્યારેય અંત નથી. આનો અર્થ એ છે કે સૃષ્ટિમાં પરિવર્તન આવતા રહેશે, પરંતુ તેને ધારણ કરનારી દિવ્ય શક્તિ હંમેશા અવિચળ રહેશે.
